🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:09:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सचेलक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सचे+लक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सचे

अर्थ: मित्र

व्युत्पत्ति: सच् + इन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सचि (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सच् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
  3. सच (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  4. सच (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  5. सचि (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  6. सचा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  7. सच (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  8. सचा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सचि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासचिःसचीसचयः
द्वितीयासचिम्सचीसचीन्
तृतीयासचिनासचिभ्याम्सचिभिः
चतुर्थीसचयेसचिभ्याम्सचिभ्यः
पञ्चमीसचेःसचिभ्याम्सचिभ्यः
षष्ठीसचेःसच्योःसचीनाम्
सप्तमीसचौसच्योःसचिषु
सम्बोधनहे सचेहे सचीहे सचयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

लक

अर्थ: स्वाद लेना, चखना

संस्कृत: आस्वादने

अंग्रेज़ी: to taste

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लक् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. लक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. लक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — लक् (चुरादिगण) · अर्थ: स्वाद लेना, चखना (आस्वादने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलकतात् / लकताद् / लकतु / लाकयतात् / लाकयताद् / लाकयतुलकताम् / लाकयताम्लकन्तु / लाकयन्तु
मध्यमलक / लकतात् / लकताद् / लाकय / लाकयतात् / लाकयताद्लकतम् / लाकयतम्लकत / लाकयत
उत्तमलकानि / लाकयानिलकाव / लाकयावलकाम / लाकयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लकति · लट् (आत्मने.): लाकयते · लिट्: ललाक · लिट् (आत्मने.): लाकयाञ्चक्रे · लुट्: लकिता · लुट् (आत्मने.): लाकयिता · लृट्: लकिष्यति · लृट् (आत्मने.): लाकयिष्यते · लोट्: लकतात् · लोट् (आत्मने.): लाकयताम् · लङ्: अलकत् · लङ् (आत्मने.): अलाकयत · विधिलिङ्: लकेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): लाकयेत · आशीर्लिङ्: लक्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लाकयिषीष्ट · लुङ्: अलकीत् · लुङ् (आत्मने.): अलीलकत · लृङ्: अलकिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अलाकयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लकन · ण्वुल्: लाककः · तृच्: लकिता · यत्: लाक्यः · ण्यत्: लाक्यः · तव्य: लकितव्यः · अनीयर्: लकनीयः · क्त: लकितः · क्तवतु: लकितवान् · शतृ: लकन् · स्य-शतृ: लकिष्यन् · शानच्: लाकयमानः · क्त्वा: लकित्वा · ल्यप्: प्रलक्य · तुमुन्: लकितुम् · णमुल्: लाकम् · घञ्: लाकः · क्तिन्: लक्ति · क्वसु: लेकिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सचि
सचि
saci
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सचि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सखा । दोस्त । मित्र ।
२. मैत्री । दोस्ती । घनिष्ठता [को॰] ।
सचि २ संज्ञा स्त्री॰ इंद्र की पत्नी । शची [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सचि ind. together, along with, ŚBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1130,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सचिः 1 A friend. --2 Friendship, intimacy. --f. The wife of Indra; see शची.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1080-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सचि(ची) स्त्री सच--इन् वा ङीप् । इन्द्राण्यां रामाश्रमः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5204,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सचिः, स्त्री, (सच समवाये + “सर्व्वधातुभ्य इन् ।” उणा० ४ । ११७ । इति इन् ।) शची । इत्यमरटीकायां रामाश्रमः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-220-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सचि" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सचेसचि (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सच् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन | सच (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
लकलक् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | लक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सचे 📚 ➤ मित्र

लक 📚 ➤ स्वाद लेना, चखना
संस्कृत: आस्वादने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सचि 📚सखा । दोस्त । मित्र🟠🔵🟣🟢🟤
लक् 📚(cf. √ रक्) cl. 10. P. लाकयति, to taste; to obtain, Dhātup. xxxiii, 63…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सचे: सच् + इन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें