🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:46:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सजातिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सजातिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सजातिः

अर्थ: एक ही जाति का, एक ही वर्ग का

व्युत्पत्ति: समान जातिः अस्य, ब.स . , समानस्य सः, समानां जातिर्महति- समान + छ (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सजाति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. सजाति (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सजाति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासजातिःसजातीसजातयः
द्वितीयासजातिम्सजातीसजातीः
तृतीयासजात्यासजातिभ्याम्सजातिभिः
चतुर्थीसजातये / सजात्यैसजातिभ्याम्सजातिभ्यः
पञ्चमीसजातेः / सजात्याःसजातिभ्याम्सजातिभ्यः
षष्ठीसजातेः / सजात्याःसजात्योःसजातीनाम्
सप्तमीसजातौ / सजात्याम्सजात्योःसजातिषु
सम्बोधनहे सजातेहे सजातीहे सजातयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सजाति
सजाति
sajāti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सजाति १ वि॰ [सं॰] एक जाति का । समान जाति का । जैसे,— (क) वे तो हमारे सजाति ही हैं । (ख) ये दोनों वृक्ष सजाति हैं ।
२. समान । तुल्य (को॰) ।
सजाति २ संज्ञा पुं॰
१. वह बालक जो एक ही जाति के माता पिता से उत्पन्न हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स—जा˚ति &c. See s.v.
स-जाति mfn. belonging to the same tribe or caste or class or kind, similar, like, Mn.; Yājñ.
स-जाति m. the son of a man and woman of the same caste, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1131,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सजाति, सजातीय a. 1 Of the same kind, tribe, class, or species. --2 Like, similar. --m. A son of a man and woman of the same caste.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1080-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सजाति पु० समाना जातिरस्य समानस्य सः । सवर्णेन सवर्णाया मूढायाम् उत्पादिते पुत्त्रे । २ तुल्यजातौ त्रि० “सव- र्णेभ्यः सवर्णासु जायन्ते च सजातयः” मिता० स्मृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5204,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सजातिः, पुं, (समाना जातिरस्य । समानस्य सः ।) समानजातिस्त्रीपुंसोः पुत्त्रः । यथा, -- “सवर्णेभ्यः सवर्णासु जायन्ते हि सजातयः । अनिन्द्येषु विवाहेषु पुत्त्राः सन्तानवर्द्धनाः ॥” इति मिताक्षरायां आचाराध्यायः ॥ समानजातौ, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-220-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सजातिःसजाति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सजाति (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सजातिः 📚 ➤ एक ही जाति का, एक ही वर्ग का

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सजाति 📚एक जाति का । समान जाति का । जैसे,— (क) वे तो हमारे सजाति ही हैं । (ख) …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सजाति = स + जा°ति अव्ययीभाव (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • सजातिः: समान जातिः अस्य, ब.स . , समानस्य सः, समानां जातिर्महति- समान + छ (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬