🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:47:15 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सजीह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स-+जी+ह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जी

अर्थ: पिशाच

व्युत्पत्ति: जि + डि़

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. जि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. जि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजिःजीजयः
द्वितीयाजिम्जीजीन्
तृतीयाजिनाजिभ्याम्जिभिः
चतुर्थीजयेजिभ्याम्जिभ्यः
पञ्चमीजेःजिभ्याम्जिभ्यः
षष्ठीजेःज्योःजीनाम्
सप्तमीजौज्योःजिषु
सम्बोधनहे जेहे जीहे जयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ह

अर्थ: बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है ‘सचमुच’ यथार्थ में निश्चय ही आदि, परन्तु कभी कभी इसका उपयोग बिना किसी विशेष अर्थ को प्रकट किये केवल पादपूर्ति के निमित्त भी किया जाता है, विशेष कर वैदिक साहित्य में

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जि
जि
ji
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जि संज्ञा पुं॰ [सं॰ जिः] पिशाच [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. जि cl. 1. जयति, ˚ते (impf. अजयत्; aor. अजैषीत्, Ved. अजैस्, 1. pl. अजैष्म, जेष्म, 2. sg. जेस् and Ā. जेषि Subj. जेषत्, ˚षस्, ˚षाम, RV.; aor. Ā. अजेष्ट; fut. 1st. जेता, RV. &c.; fut. 2nd. जेष्यति, x, 34, 6 &c.; pf. जिगाय [Pāṇ. vii, 3, 57], जिगेथ, जिग्युर्; p. जिगीवस् [˚गिवस्, TS. i, 7, 8, 4; acc. pl. ˚ग्युषस्] RV. &c.; Inf. जिषे, i, 111, 4 and 112, 12; जेतवे, TBr. ii; Class. जेतुम्: Pass. जीयते, अजीयत [Ragh. xi, 65], अजायि, जायिष्यते; for जीयते and cl. 9. जिनाति See √ ज्या) to win or acquire (by conquest or in gambling), conquer (in battle), vanquish (in a game or lawsuit), defeat, excel, surpass, RV. &c. (with पुनर्, ‘to reconquer’, TS. vi, 3, 1, 1); to conquer (the passions), overcome or remove (any desire or difficulties or diseases), Mn.; MBh. &c.; to expel from (abl.), ŚBr. iii, 6, 1, 17; to win anything (acc.) from (acc.), vanquish anyone (acc.) in a game (acc.), ŚBr. iii, 6, 1, 28; xiv, 6, 8, 1 and 12; MBh. iii; Daś.; Pāṇ. i, 4, 51; Siddh.; to be victorious, gain the upper hand, RV.; AV.; ŚBr. iii; MuṇḍUp.; Mn. vii, 201; MBh.; often pr. in the sense of an Impv. ‘long live!’ ‘glory to’, Śak.; VarBṛS.; Laghuj.; Bhartṛ. &c.: Caus. जापयति (Pāṇ. vi, 1, 48 and vii, 3, 36) to cause to win, VS. ix, 11 f.; (aor. 2. pl. अजीजिपत and अजीजप्˚), TS. i, 7, 8, 4 and ŚBr. v, 1, 5, 11 f.; ĀśvŚr. ix, 9; to conquer, MBh. vii, 66, 6 (aor. अजीजयत्) : Pass. जाप्यते, to be made to conquer, W. : Desid. जिगीषति, ˚ते (Pāṇ. vii, 3, 57; p. ˚षत्, ˚षमाण) to wish to win or obtain or conquer or excel, AV. xi, 5, 18; TS. ii; ŚBr.; ŚāṅkhŚr.; MBh. &c.; (Ā.) to seek for prey, RV. x, 4, 3 : Intens. जेजीयते, Pāṇ. vii, 3, 57, Kāś.
2. जि mfn. conquering, L.
जि m. a Piśāca, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (420,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जि {c1c} P. (Atm. when preceded, by परा and वि) (जयति, जिगाय जिग्ये अजैषीत्-अजेष्ट, जेतुं, जित) 1 To conquer, defeat, overcome, vanquish, subjugate; जयति तुलामधिरूढो भास्वानपि जलदपटलानि Pt. 1. 330; Bk. 15. 76, 19. 2. --2 To surpass, excel; [] गर्जितानंतरां वृष्टिं सौभाग्येन जिगाय सा Ku. 2. 53; R. 3. 34; Ghaṭ. 22; Śi. 1. 19. --3 To win (by conquest, in gambling or in a law-suit), acquire by conquest; प्रागजीयत घृणा ततो मही R. 11. 65; (where जि means ‘to conquer’ also); Ms. 7. 96. --4 To curb, restrain, control, conquer (as passions). --5 To be victorious, be supreme or pre-eminent (generally used in benedictory stanzas or salutations); जयतु जयतु महाराजः (in dramas). स जयति परिणद्धः शक्तिभिः शक्तिनाथः Māl. 5. 1; जितमुडुपतिना नमः सुरेभ्यः Ratn. 1. 5; Bh. 2. 24; Gīt. 1. 1. --6 To convict. --7 To overcome or get the better of (as a disease &c.). --8 To expect from (with abl.). --Caus. (जापयति) To cause to win or conquer. --Desid. (जिगीषति) To wish to win, acquire or excel, to vie with, emulate, to seek for; चलति नयान्न जिगीषतां हि चेतः Ki. 10. 29. --WITH अधि to conquer, defeat, vanquish; Bk. 19. 2.
जिः A demon(पिशाच).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0513-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जि जो अभिभवे भ्वा० पर० सक० अनिट् । जयति अजेषीत् जिगाय जिग्यतुः जिगयिथ जिगेथ । जेता जीयात् जेप्यति । जापयति--ते अजीजपत् त । जिगीषति । जेता जयी जितः जयः । “जयत्यतिवनो राभोलक्ष्मणश्च महाबलः । राजा जयति सुग्रीवो राघवेणानुपालितः” रामा० बहुकृत्वः प्रयोगः । “भर्वद्रव्याणि कुप्यञ्च यो यज्जयात तस्य तत्” मनुः । “दुर्य्योघनो द्रौपदि! त्वामगै- [] षीत्” भा० स० ६५ अ० । “जिगाय तस्य हन्तारं स रामः सार्बलौकिकः” भट्टिः “गर्जितानन्तरां घृष्टिं सौभाग्येन जिगाय सा” कुमा० । “जीयात् पण्डितगर्वपर्वतपविः श्रीवोपदेवकविः” मुग्धगो० अस्य तुबन्तुस्थाने तिवन्ती । जयति जयन्ति । “जयति जयति देवः” नाटकेषु वहुस्थाने कञ्चुकाद्युक्तिः । “नवरसरुचिरां निर्मिति मादधतो भारती कवेर्जयति” काव्यप्र० । जयश्च सर्वेभ्य उत्कर्षस्तेन स्वापेक्षयाप्युत्कर्षबोधनात् तस्य नमस्कार- व्यञ्जकता यथाह काव्यप० “जयत्यर्थेन च नमस्कार आक्षिप्यते इति तामस्वि प्रणत इति” । अभिभव- पूर्वकग्रहणे अयं द्विक० । दुह्याच् पज्दण्ड् रुधि प्रच्छि चिब्रू शासु जिमन्ध् मुषाम् । कर्मयुक् स्यादकथितन्तथा स्यान्नीहृकृष्वहाम्” इत्युक्तेः । शतं जयति देवदत्तम्” सि० कौ० “इन्द्रं वाजं जापयत” यजु० ९ । ११ । “यदि त्यध्वर्य्यव आजिं जापयेयुः” आश्व० । ९ । ८ । “इमाञ्च पृथिवीं कृत्- स्मामेकाह्रा स व्यजीजपत्” भा० द्रे० ६२ अ० स्वार्थे णिच् । व्यजीजयत् इति षटि पुगभाव आर्षः । “गतिं जिरोषतः मादौ रुरुहातेऽपिकामिकाम्” भाग० २ । १० । २५ । “अगा- हताष्टादशतां जिगोषया” नैष० । जेगीयते । कर्मणि अजीयत अजायि । “प्रागजीयत घृणा ततो मही” रघुः । अति + अतिशयेन जये “विराडियं सुपजा अत्यजैषीत्” अथ० १४ । ३ । ७४ । वि + अति परस्परजये आत्म० । “व्यतिजिग्ये समुद्रोऽषि न धैर्य्यं तस्य गच्छतः” भट्टिः अधि + आधिक्येन जये “सपत्नांश्चाधिजीयास्म” भट्टिः । अनु + अनुरूपजये पश्चाज्जये च । “कौशल्योऽन्वजयत् महोम्” भा० शा० ३ । २४ अ० । अमि + आभिमुख्यन जये । “ते चान्द्रमसमेव लोसमभि- जयन्ति” प्रश्नो पु० १ अधिगमे च “वेदश्रुतिभिराख्या- नैरर्थानधिजिगोषति” भा० शा० ८४६५ । अव + अधरीकृत्य जये । “शरैर्पिध्वस्य तांश्चौरानवजित्य च तद्धनम्” भा० आ० ७७६ । “अवजित्य सुशर्झाणं धनं चादाय सर्वशः” भा० वि० ३३ अ० । परा + पराक्रमपूर्वकजये आत्म० । पराजयते । “खं परा- जयमानोऽसावुन्नन्या पवनात्मजम्” भट्टिः । “पराजितेनापि कृतौ हरस्य” कुमा० । ग्लानौ अक० तत्र “पराजेरसोढः” पा० सहार्थस्यापाद्यनता । “अध्ययनात् पराजयते ग्लायतीत्यर्थः सि० कौ० “तां पराजयुमानां सा प्रीते रक्ष्यां दशाननात्” भट्टिः । [] प्रति + प्रतिरूपजये । “अजाविकं मायया प्रत्यजैषीत्” भा० द्रो० १३५७ श्लो० । “वय प्रतिजिगोपन्तस्तत्र तान् समभिद्रुताः” ४३७६ शो० । वि + विशेषेण जये आत्म० बिजयते । “येब देवान् मनुष्यांञ्च पार्थो विजयते मृधे” भा० वि० १३४५ श्लो० । “जगादाद्रि- र्विजषीष्ठाः । “दैत्यं कुलं विजिग्ये” भट्टिः
जि त्रि० ज्या + वा० कि । १ क्षयशीले २ पिशाचे पु० एकाक्षरको० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3118-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जि, जये । अभिभवे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- परं-अकं-सकंच-अनिट् ।) जय उत्कर्षः स्वीका- रश्च । उत्कर्षेऽकर्म्मकः । जयन्ति यमुनाकूले रहः- केलयः । मखैरसङ्ख्यैरजयत् सुरालयमिति काद- म्बरी । जयति शत्रुं बली । अनभिधानादस्मात् तुवन्त्वोः प्रयोगाभावः । किञ्च तयोः स्थाने तिवन्तीति । किञ्च तुपः स्थाने तातङ् दृश्यते । यथा, भावगम्यलयः कोऽपि जयताद्वागगोचरः । इति दुर्गादासः ॥
जिः, त्रि, (जयतीति । जि + बाहुलकात् डिः ।) जेता । पिशाचे, पुं । इत्येकाक्षरकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-534-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स-जीसमास: स + जि अव्ययीभाव (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: जि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: जि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | जि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
हअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सजी 📚स 📚जि ➤ स (के साथ, मिला कर, के साथ-साथ, संयुक्त होकर, युक्त,…) + जि (पिशाच)

ह 📚 ➤ बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है ‘सचमुच’ यथार्थ में निश्चय ही आदि, परन्तु कभी कभी इसका उपयोग बिना किसी विशेष अर्थ को प्रकट किये केवल पादपूर्ति के निमित्त भी किया जाता है, विशेष कर वैदिक साहित्…

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जि 📚पिशाच🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • स-जी = स + जी अव्ययीभाव (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें