🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:12:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सति

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सति

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सति

अर्थ: साध्वी स्त्री

संस्कृत: पतिव्रता · पर्याय: सुचरित्रा, साध्वी, पतिव्रता

व्युत्पत्ति: सत् + ङीप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सती (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अस् + शतृ
  2. सत् (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  3. सत् (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  4. सत् (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — सती (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासतीसत्यौसत्यः
द्वितीयासतीम्सत्यौसतीः
तृतीयासत्यासतीभ्याम्सतीभिः
चतुर्थीसत्यैसतीभ्याम्सतीभ्यः
पञ्चमीसत्याःसतीभ्याम्सतीभ्यः
षष्ठीसत्याःसत्योःसतीनाम्
सप्तमीसत्याम्सत्योःसतीषु
सम्बोधनहे सतिहे सत्यौहे सत्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अस् (अदादिगण) · अर्थ: होना, रहना (भुवि)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअस्तिस्तःसन्ति
मध्यमअसिस्थःस्थ
उत्तमअस्मिस्वःस्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अस्ति · लिट्: बभूव · लुट्: भविता · लृट्: भविष्यति · लोट्: अस्तु · लङ्: आसीत् · विधिलिङ्: स्यात् · आशीर्लिङ्: भूयात् · लुङ्: अभूत् · लृङ्: अभविष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भवन · ण्वुल्: भावकः · तृच्: भविता · ण्यत्: भाव्यः · तव्य: भवितव्यः · अनीयर्: भवनीयः · क्त: भूतः · क्तवतु: भूतवान् · शतृ: सन् · स्य-शतृ: असिष्यन् · क्त्वा: भूत्वा · ल्यप्: प्रभूय · तुमुन्: भवितुम् · णमुल्: भावम् · घञ्: भावः · क्तिन्: भूति · क्वसु: बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सती
सती
satī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सच्चरित्र स्त्री (2.6.6) सुचरित्रा · साध्वी · पतिव्रता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सती १ वि॰ स्त्री॰ [सं॰] अपने पति को छोड़ और किसी पुरुष का ध्यान मन में न लानेवाली । साध्वी । पतिव्रता ।
सती २ संज्ञा स्त्री॰
१. दक्ष प्रजापति की कन्या जो भव या शिव को व्याही गई थी ।
२. पतिव्रता स्त्री ।
३. वह स्त्री जो अपने । पति के शव के साथ चिता में जले । सहगामिनी स्त्री । मुहा॰—सती होना = (१) मरे हुए पति के शरीर के साथ चिता में जल मरना । सहगमन करना । (१) किसी के पीछे मर मिटना ।
४. मादा । मादापशु ।
५. गंधयुक्त मृत्तिका । सोंधी मिट्टी ।
६. एक छंद जिसके प्रत्येक चरण में एक नगण और एक गुरु होता है ।
७. विश्वामित्र की स्त्री का नाम ।
८. अंगिरा की स्त्री का नाम ।
९. सन्यासिनी (को॰) ।
१०. दुर्गा या पार्वती का एक नाम (को॰) ।
सती पु ३ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ सत ( = सत्य) + ई (प्रत्य॰)] सत्यान्वेषी । सत्य का अनुगमन करनेवाला । उ॰—
सती प्रथा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ सती + प्रथा] पति के मरण के उपरांत पत्नी की उसके साथ सहगमन या जल जाना । विशेष—अंगरेजी शासन काल में सार्ड विलियम बेंटिक ने कानून बनाकर इस प्रथा को बंद कर दिया । इस प्रथा के विरुद्ध आंदोलन के मुख्य प्रेरक राजा राम मोहन राय कहे जाते है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सती (ई), f., see सती below
1. सती f. (fem. of सत्; for 2. See p. 1138, col. 2) her ladyship, your ladyship (= भवती, sometimes = ‘you’), MBh.
a good and virtuous or faithful wife (esp. applied in later use to the faithful w˚ [popularly called Suttee] who burns herself with her husband's corpse, W.; compar. सती-तरा, सति-त्˚ or सत्-त्˚), Kāv.; VarBṛS.; Kathās. &c.
a wife, female (of an animal), BhP.
a female ascetic, MW.
a fragrant earth, L.
two kinds of metre, Col.
N. of the wife of Viśvāmitra, RV.
of the goddess Durgā or Umā (sometimes described as Truth personified or as a daughter of Dakṣa and wife of Bhava [Śiva], and sometimes represented as putting an end to herself by Yoga, or at a later period burning herself on the funeral pyre of her husband), Pur.; Kum.
of one of the wives of Aṅgiras, BhP.
of various women of modern times (also -देवी), Cat.
2. सती f. (for 1. See p. 1135, col. 1) = साति, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1134,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सती 1 A virtuous or good woman (or wife); Ku. 1. 21. --2 A female ascetic. --3 N. of the goddess Durgā; Ku. 1. 21. --4 A kind of fragrant earth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1083-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सती, स्त्री, (अस्तीति । अस् + शतृ । उगित्वात् ङीप् ।) दुर्गा । साध्वी । इति मेदिनी । (यथा, कुमारे । १ । २१ । “सती सती योगविसृष्टदेहा तां जन्मने शैलबधूं प्रदेपे ॥”) सौराष्ट्रमृत्तिका । इति हेमचन्द्रः ॥ दानम् । अवसानम् । इति नानार्थसातिशब्दटीकायां भरतः ॥ * ॥ स्थानविशेषे सत्यष्टोत्तरशत- नामानि यथा, -- देव्युवाच । “सर्व्वगा सर्व्वभूतेषु द्रष्टव्या सर्व्वतो भुवि । सप्तलोकेषु यत्किञ्चिद्रहितं न मया विना ॥ तथापि येषु स्थानेषु द्रष्टव्याः सिद्धिमीप्मुभिः । स्मर्त्तव्या भूतिकामैर्व्वा ता वक्ष्यामि प्रयत्नतः ॥ वाराणस्यां विशालाक्षी नैमिषे लिङ्गधारिणी । प्रयागे ललिता देवी कामुका गन्धमादने ॥ मानसे कुमुदा नाम विश्वकाया तथेश्वरे । [] गोमन्ते गोमती नाम मन्दरे कामचारिणी ॥ मदोत्कटा चैत्ररथे जयन्ती हस्तिनापुरे । कान्यकुब्जे तथा गौरी रम्भा मलयपर्व्वते ॥ एकाम्रके कीर्त्तिमती विश्वां विश्वेश्वरे विदुः । पुष्करे पुरुहूतेति केदारे मार्गदायिनी ॥ नन्दा हिमवतः पृष्ठे गोकर्णे भद्रकर्णिका । स्थानेश्वरे भवानी तु विल्वके विल्वपत्रिका ॥ श्रीशैले माधवी नाम भद्रा भद्रेश्वरे तथा । जया वराहशैले तु कमला कमलालये ॥ रुद्रकोट्यान्तु रुद्राणी काली कालञ्जरे तथा । महालिङ्गे तु कपिला साकोटे कमलेश्वरी ॥” अत्र कपिलाम्बरा इति च पाठः । “शालग्रामे महादेवी शिवलिङ्गे जनप्रिया । मायापूर्य्यां कुमारी तु सन्ताने ललिता तथा ॥ उत्पलाक्षी सहस्राक्षे हिरण्याक्षे महोत्पला । गयायां मङ्गला नाम विमला पुरुषोत्तमे ॥ विपाशायामघोराक्षी पाटला पुण्ड्रवर्द्धने । नारायणी सुपार्श्वे तु त्रिकूटे रुद्रसुन्दरी ॥ विपुले विपुला नाम कल्याणी मलयाचले । कौटवी कोटितीर्थेषु सुगन्धा माधवे वने ॥ गोदाश्रमे त्रिसन्ध्या तु गङ्गाद्वारे रतिप्रिया । शिवकुण्डे शिवानन्दा नन्दिनी देविकातटे ॥ रुक्मिणी द्वारवत्यान्तु राधा वृन्दावने वने । देवकी मथुरायान्तु पाताले परमेश्वरी ॥ चित्रकूटे तथा सीता विन्ध्ये विन्ध्याधिवासिनी सह्यद्वारे करीरा तु हरिश्चन्द्रे तु चन्द्रिका ॥ रमणा रामतीर्थे तु यमुनायां मृगावती । करवीरे महालक्ष्मीरुमादेवी विनायके ॥ अरोगा वैद्यनाथे तु महाकाले महेश्वरी । अभयेत्युष्णतीर्थे तु अमृता विन्ध्यकन्दरे ॥” उष्णतीर्थेत्यत्र अश्वतीर्थेति च पाठः । “माण्डव्ये माण्डवी नाम स्वाहा माहेश्वरे पुरे । छगलाण्डे प्रचण्डा तु चण्डिकामरकण्टके ॥ सोमेश्वरे वरारोहा प्रभावे पुष्करावती । देवमाता सरस्वत्यां पारा पारातटे मता ॥ महालये महाभागा पयोष्ण्यां पिङ्गलेश्वरी । सिंहिका कृतशौचे तु कार्त्तिकेये तु शङ्करी ॥ उत्पलावत्तके लोला सुभद्रा शोणसङ्गमे । महासिद्धवने लक्ष्मीरनङ्गा भरताश्रमे ॥ जालन्धरे विश्वमुखी तारा किष्किन्धपर्व्वते । देवदारुवने पुष्टिर्मेघा काश्मीरमण्डले ॥ भीमादेवी हिमाद्रौ च तुष्टिर्वस्त्रेश्वरे तथा । कपालमोचने शुद्धिर्म्माया कायावरोहणे ॥ शङ्खोद्धाने धनिर्नाम धृतिः पिण्डारके तथा । काला तु चन्द्रभागायामच्छोदे शिवचारिणी । वेण्वायाममृता नाम वदर्य्यां वर्च्चसी तथा । औषधी चोत्तरकुरौ कुशद्वीपे कुशोदका । मन्मथा हेमकुटे तु कुमुदे सत्यवादिनी ॥ * ॥ अश्वत्थे वन्दनोया तु निधिर्वैश्रवणालये । गायत्त्री वेदवदने पार्व्वती शिवसन्निधौ ॥ देवलोके तथेन्द्राणी ब्रह्मास्येषु सरस्वती । [] सूर्य्यविम्बे प्रभा नाम मातॄणां वैष्णवी तथा ॥ अरुन्धती सतीनान्तु रामासु च तिलोत्तमा । चित्ते ब्रह्मकला नाम शक्तिः सर्व्वशरीरिणाम् ॥ एतदुद्देशतः प्रोक्तं नामाष्टशतमुत्तमम् । अष्टोत्तरञ्च तीर्थानां शतमेतदुदाहृतम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि सर्व्वपापैः प्रमुच्यते ॥ एषु तीर्थेषु यः कृत्वा स्नानं पश्यति
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सती" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सतिसती (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अस् + शतृ 📚
अन्य सम्भावना: सत् (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन | सत् (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सति 📚 ➤ साध्वी स्त्री
संस्कृत: पतिव्रता · पर्याय: सुचरित्रा, साध्वी, पतिव्रता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सती 📚अपने पति को छोड़ और किसी पुरुष का ध्यान मन में न लानेवाली । साध्वी । प…🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सती
सच्चरित्र स्त्री (२.६.६) — सुचरित्रा, साध्वी, पतिव्रता

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सति: अस् + शतृ — वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें