🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:15:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सधना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सधन-+आ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आ

अर्थ: स्वीकृति ‘हाँ'

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. ऋ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. ऌ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आ
आ
ā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आ हिंदी वर्णमाला का दूसरा अक्षर जो 'अ' का दीर्घ रूप है ।
आ चलपल्लु संज्ञा पुं॰ [ हिं आँचल+पल्ला] कपडे के एक छोर पर टँका हुआ चौडा ठप्पेदार पट्टा ।
आ १ अव्य॰ [सं॰] एक अव्यय जिस का प्रयोग सीमा, अभिव्यत्कि, ईषत् और अतिक्रमण के अर्थोँ में होता है । जैसे— (क) सीमा- आसमुद्र = समुद्र तक । आमरण =मरण तक । आजानुबाहु = जानु तक लंबी बाहुवाल । आजन्म = जन्म से (ख) अभिव्याप्ति— आपाताल = पाताल के अंतमार्ग तक । आजीवन- जीवन भर । (ग) ईषत् (थोड़ा, कुछ)— आपिंगल = कुछ कुछ पीला । आकृष्ण = कुछ काल । (घ) अतिक्रमण— आकालिक = बेमौसम का ।
आ २ उप॰ [सं॰] यह प्राय: गत्यर्थक धातुओं के पहले लगता है औऱ उनके अथों में कुछ थोड़ी सी विशेषता कर देता है; जैसे आपाता आघूर्णन, आरोहण, आकंपन, आघ्राण । जब यह 'गम' (जाना) 'या' (जाना), 'दा' (देना) तथा 'नी' (ले जाना) धातुकों के पहले लगता है, तब उनके अर्थों को उलट देता है; जैसे 'गमन' (जाना) से आगमन (आना), 'नयन' (ले जाना) से 'आनयन' (लाना), 'दान' (देना) से 'आदाम' (लेना) ।
आ ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰] ब्रह्मा । पितामह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आ the second vowel of the alphabet corresponding to the a in far.
2. आ ind. a particle of reminiscence, Pāṇ. i, 1, 14; Pat.
also of compassion or pain [more correctly written 1. आस्, q.v.], and of assent, L. [This particle remains unaltered in orthography even before vowels (which causes it to be sometimes confounded with 1. आस्), Pāṇ. i, 1, 14.]
3. आ m. N. of Śiva, L.
grandfather, L.
आ f. N. of Lakṣmī, L.
4. आ (as a prefix to verbs, especially of motion, and their derivatives) near, near to, towards (see आ-√ क्रम् &c.; in the Veda, of course, the prefix is separable from the verb; in a few cases, RV. i, 10, 11 and v, 64, 5, a verb in the imperative is to be supplied; with roots like गम्, या, and इ, ‘to go’, and 1. दा, ‘to give’, it reverses the action; e.g. आ-गच्छति, ‘he comes’; आ-दत्ते, ‘he takes’). (As a prep. with a preceding acc.) near to, towards, to, RV.
(with a preceding noun in the acc., as जोषम् or वरम्) for, RV.
(with a following acc.) up to … exclusively, AitBr.
(with a preceding abl.) from, RV.; AV.
out of, from among (e.g. बहुभ्य आ, ‘from among many’), RV.
towards (only in अस्मद् आ, ‘towards us’), RV.
(with a following abl. cf. Pāṇ. ii, 1, 13 & 3, 10) up to, to, as far as, RV.; AV. &c.
from, RV. i, 30, 21
(with a preceding loc.) in, at, on RV.; AV. (As an adv. after words expressing a number or degree) fully, really, indeed (e.g. त्रिर् आ दिवस्, ‘quite or fully three times a day’; महिमा वाम् इन्द्राग्नी पनिष्ठ आ,, ‘your greatness, O Indra and Agni, is most praiseworthy indeed’, &c.), RV.
(after a subst. or adj.) ‘as, like’, (or it simply strengthens the sense of the preceding word), RV., (after a verb), RV. v, 7, 7; KenaUp.
(as a conjunctive particle) moreover, further, and (it is placed either between the two words connected [rarely after the second, RV. x, 16, 11, or after both, RV. x, 92, 8] or, if there are more, after the last [RV. iv, 57, 1 and x, 75, 5]; see also आतश् च s.v.) In classical Sanskṛt it may denote the limit ‘to’, ‘until’, ‘as far as’, ‘from’, either not including the object named or including it (sometimes with acc. or abl. or forming an adv.) e.g. आ-मरणम् or आ-मरणात्, ‘till death’, Pañcat. (cf. आ-मरणान्त &c.)
आ-गोपाला द्विजातयः, ‘the twice-born including the cowherds’, MBh. ii, 531
आ-समुद्रम् or आ-समुद्रात्, ‘as far as the ocean’ or ‘from the ocean’ (but not including it)
आ-कुमारम्, ‘from a child’ or ‘from childhood’ or ‘to a child’ (cf. Lat. a puero), MBh. iii, 1403
आ-कुमारम् यशः पाणिनेः, ‘the fame of Pāṇini extends even to children’
आ आजानु-बाहु mfn. ‘one whose arms reach down to the knees’, R. i, 1, 12
आ (see also आकर्ण- and आजन्म-)
आ (cf. आ-जरसम्, आ-व्युषम्, आ-सप्तम, ओत्सूर्यम्.) Prefixed to adj. [rarely to subst.; cf. आ-कोप] it implies diminution, Pāṇ. ii, 2, 18 Comm. ‘a little’ e.g. आ-पिञ्जर mfn. a little red, reddish, Ragh. xvi, 51
आ (see also आ-पक्व, ओष्ण, &c.) Some commentaries (e.g. Comm. on Ragh. iii, 8) occasionally give to आ in this application the meaning समन्तात्, ‘all through, completely’, as आ-नील, ‘blue all round’.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (126,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ The second letter of the Alphabet.
आ 1 Used as a particle or interjection showing (a) assent; ‘yes’, ‘verily’. (b) Compassion (अनुकंपा) ‘Ah’. (c) Pain or regret (usually written आस् or आः q. v.), ‘alas’. (a) Recollection (स्मरण) ‘Ah’, ‘Oh’; आ एवं किलासीत् U. 6. (e) But (used as a disjunctive conjunction). (f) And (used as a cumulative conjunction). (g) Sometimes used as an expletive; आ एवं मन्यसे. In all these senses आ is treated as a Pragṛhya vowel (does not form any Saṃdhi with a following vowel) P. I. 1. 14. --2 (As a prefix to verbs and nouns) (a) it expresses the senses of near, near to, towards, from all sides, all around (see the several verbs). (b) With verbs of motion, taking, carrying &c. it shows the reverse of the action; as गम् to go, आगम् to come; दा to give, आदा to take; नी to carry, आनी to bring. --3 (As a separable preposition with abl.) it shows either (a) the limit inceptive (अभिविधि), from, ever since, away from, out of, off, from among; आमूलात् श्रोतुमिच्छामि Ś. 1; बहुभ्य आ from out of many; आ जन्मनः Ś. 5. 25 ever since (her) birth; आ मनोः U. 6. 18. (b) Or, it expresses the limit exclusive or conclusive (मर्यादा), till, until, upto, as far as, unto; आङ् मर्यादाभिविध्योः P. II. 1. 13; see अभिविधि; आ परितोषाद्विदुषां Ś. 1. 2 till the learned are satisfied; आ कैलासात् Me. 11 upto or as far as Kailāsa; ओदकांतात् Ś. 4; U. 1. 37; V. 2. 2. In this sense आ sometimes governs the acc.; शतमा जातीः upto a hundred births. (c) In both these senses आ frequently enters [] into compound, forming either Avyayībhāva comp. or compound adjectives; आबालं (or आ बालेभ्यः) हरिभक्तिः commencing with or including children; आमुक्ति (or आमुक्तेः) संसारः Sk. till final emancipation; आमेखलं Ku. 1. 5 as far as.; आमरणं Pt. 1 till death; आगोपालं ननृतुः K. 70 down to the cowherd; आगोपाला द्विजातयः including the cowherds. Sometimes the compound so formed stands as the first member of other compounds, सोऽ हमाजन्मशुद्धानामाफलोदयकर्मणां । आसमुद्रक्षितीशानामानाकरथवर्त्मनां R. 1. 5; आगंडविलंबि Ś. 6. 17; आकर्णलंबि M. 5. 10. (d) Used with loc. it has the sense of ‘in’, ‘at’ (mostly Ved.); गावो न यवसेष्वा Rv. 1. 91. 13. --4 With adjectives (or sometimes with nouns) आ has a diminutive force; आपांडुर a little white, whitish; आलक्ष्य Ś. 7. 17 slightly visible; आकंपः gentle shaking; so आनील, आरक्त. --5 (As a separable adverb) आ chiefly occurs in the Vedas and means near, near to, or towards, there to, further; and also, even; in many cases it emphasizes the word which precedes it, and when placed after prepositions it strengthens their sense.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0220-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आ अव्य० आप--क्विप् पृ० पलोपः । १ वाक्ये (वाक्यस्यान्य- थात्वद्योतने पूर्व्वंमेवममंस्था इदानीमेवमिति प्रतिपादने) २ स्मृतौ (आ एवं मन्यसे इति स्मृतस्यान्यथा प्रतिपादने) ३ अनुकम्पायाम् । ४ समुच्चये, ५ अङ्गीकारे, ६ ईषदर्थे ७ क्रियायोगे, ८ सीमायां ९ व्याप्तौ च । वाक्यस्मृतिभिन्ने- ऽस्य ङित्त्वमिच्छन्ति अङितोऽस्य एकाज्निपातत्वात् प्रगृ- ह्यसंज्ञा ङितस्तु न । अतवोक्तम् “मर्य्यादायामभिविधौ क्रियायोगेषदर्थयोः । य आकारः स ङित् प्रोक्तः वाक्य- स्मरणयोरङित्” तत्र सीमायाम् आ--आत्मबोधात् आत्मबोधात् “लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं त्वात्मनिश्चयात्” । व्याप्तौ ब्रह्मास्त्यासकलात् । सकलं व्याप्येत्यर्थः । एतदर्थे विकल्पेन अव्ययीभावः । आत्मबोधम् । आसकलम् । धातुयोगः उपसर्गः । यथा आगच्छत् ग्रामात् । ईषदर्थे आकम्पः आकेकरः । वाक्यञ्च वाक्यार्थद्योतकता । स्मरणं प्रमाणा- न्तरावावगतस्य नतु शब्दमात्रेणावगतस्येति तयोर्भेदः ।
आ “आकारोविजयोऽनन्तोदीर्घच्छायोविनायकः । क्षीरो- दधिपयोदश्च पाशोदीर्घास्यवृत्तके । प्रचण्डएकजोरुद्रो- नारायणैभेश्वरः । प्रतिष्ठा मानदा कान्तो विश्वान्त- कगजा न्तकौ । पितामहोद्विठान्तोभ्रूः क्रिया कान्तिश्च सम्भवः । द्वितीया मानदा काशी विघ्नराजः कुजीवि यत् । सुरान्तकश्च हृदयञ्चाङ्गुष्ठोभगमालिनी ।
आ “आकारं परमाश्चर्य्यं शङ्खज्योतिर्मयं प्रिये! । ब्रह्मविष्णु मयं वर्णं तथा रुद्रमयं प्रिये! । पञ्चप्राणमयं वर्णं स्वयं परमकुण्डलीम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0587,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आ, आकारः । द्वितीयस्वरवर्णः । अस्योच्चारणस्थानं कण्ठः । स च दीर्घः प्लुतश्च भवति । “आकारं परमाश्चर्य्यं शङ्खज्योतिर्म्मयं प्रिये । ब्रह्मविष्णुमयं वर्णं तथा रुद्रमयं प्रिये । पञ्चप्राणमयं वर्णं स्वयं परमकुण्डली” ॥ इति कामधेनुतन्त्रे ॥ अस्य लेखनप्रकारो यथा -- “अकाररूपमासद्य दक्षक्रोडायता त्वधः । ब्रह्मादयस्तथा शक्तिस्तासु तिष्ठन्ति नित्यशः” ॥ इति वर्णोद्धारतन्त्रं । तस्य नामानि यथा -- “आकारो विजयानन्तो दीर्घच्छायो विनायकः । क्षीरोदधिः पयोदश्च पाशो दीर्घास्यवृत्तकौ ॥ प्रचण्ड एकजो रुद्रो नारायण इभेश्वरः । प्रतिष्ठा मानदा कान्तो विश्वान्तक गजान्तकः ॥ पितामहो द्विठान्तो भूः क्रिया कान्तिश्च सम्भवः । द्वितीया मानदा काशी विघ्नराजः कुजो वियत् ॥ स्वरान्तकश्च हृदयमङ्गुष्ठो भगमालिनी” ॥ इति वर्णाभिधानं ॥
आ, व्य, स्मृतिः । यथा । “आज्ञातं सजटायुरेषः” । वाक्यं । यथा । “आ एवं मन्यसे” । इत्यमरः ॥ (पूर्व्वं मैवं मंस्था इदानीं त्वेवं मन्यसे इत्यर्थः ।) अनुकम्पा । (यथा, आ देवदत्तो दरिद्रः इति ।) समुच्चयः । इति मेदिनी ॥ (यथा, देवेभ्यश्च पितृ- भ्यंश्च आ ।) क्वचित् निषिद्धसन्धिवर्णः । आशब्दो योऽचा न सन्धीयते स इत्यर्थः । इति भरतः ॥ (“आ एवं तत्त्वमर्य्यादा आ एवं तत्कृतं मया” । इति मुग्धबोधम् ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-160-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सधन-आसमास: सधन + आ तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सधनआ 📚सधन 📚आ ➤ सधन + आ (स्वीकृति ‘हाँ')

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सधन 📚धनयुक्त🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
सधनासधन + आदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • सधन-आ = सधन + आ तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें