🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:42:41 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सभाज्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सभा+आत्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सभा

अर्थ: जलसा, परिषद, गुप्तसभा

संस्कृत: सभागृहम्, सभ्यम् · पर्याय: वास, कुटी, शाला

व्युत्पत्ति: सह+भा+क+टाप्,सहस्य सः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सभा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सभा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासभासभेसभाः
द्वितीयासभाम्सभेसभाः
तृतीयासभयासभाभ्याम्सभाभिः
चतुर्थीसभायैसभाभ्याम्सभाभ्यः
पञ्चमीसभायाःसभाभ्याम्सभाभ्यः
षष्ठीसभायाःसभयोःसभानाम्
सप्तमीसभायाम्सभयोःसभासु
सम्बोधनहे सभेहे सभेहे सभाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

आत्

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (abl. of 4. अ) afterwards, then (often used in a concluding paragraph antithetically to य॑द्, यदा, य॑दि. and s

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. अ (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सभा
सभा
sabhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रतिश्रय (3.3.161)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सभा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह स्थान जहाँ बहुत से लोग मिलकर बैठे हों । परिषद् । गोष्ठी । समिति । मजलिस । जैसे,— विद्वानों की सभा में बैठा करो ।
२. वह स्थान जहाँ किसी एक विषय पर विचार करने के लिये बहुत से लोग एकत्र हों ।
३. वह संस्था या समूह जो किसी विषय पर विचार करने अथवा कोई काम सिद्ध करने के लिये संघ- टित हुआ हो ।
४. सामाजिक । सभासद ।
५. जूआ । द्यूत ।
६. घर । मकान ।
७. समूह । झुंड ।
८. प्राचीन वैदिक काल की एक संस्था जिसमें कुछ लोग एकत्र होकर सामाजिक और राजनीतिक विषयों पर विचार करते थे ।
९. न्यायपीठ । न्यायालय (को॰) ।
१०. अतिथिशाल । धर्म- शाला । पथिकालय (को॰) ।
११. भोजनालय (को॰) । यौ॰—सभागत = जो सभा या न्यायपीठ में उपस्थित हो । सभाचातुरी, सभा—चातुर्य = सभा समाज में व्यवहार करने की पटुता । सभानायक = दे॰ सभापति । सभापूजा = नाटक की प्रस्तावना में दर्शकों के प्रति संमान व्यक्त करना । सभाप्रवेशन = न्यायपीठ के समक्ष जाना । सभामंडन = सभागृह या सभाकक्ष को सजाना । सभामंडप = सभागृह । सभा का कक्ष । सभायोग्य = समाज या गोष्ठी के उपयुक्त । सभावशकर = सभा, समाज या गोष्ठी को प्रभावित या वशीभूत करनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सभा f. (of unknown derivation, but probably to be connected with 7. स; ifc. also सभ, n.; cf. Pāṇ. ii, 4, 23 &c., and एक-सभ) an assembly, congregation, meeting, council, public audience, RV. &c. &c.
social party, society, good society (see comp.)
Society (personified as a daughter of Prajāpati), AV.
a place for public meetings, large assembly-room or hall, palace, court of a king or of justice, council-chamber, gambling-house &c., ib.
a house for lodging and accommodating travellers, Mn.; MBh.; &c.; an eating-house (see महा-स्˚).
सभा [cf. Goth. sibja; Germ. sippa, Sippe; Angl.Sax. sibb; Eng. god-sib, gossip.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1151,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सभा [सह भांति अभीष्टनिश्चयार्थमेकत्र यत्र गृहे Tv.] 1 An assembly, a council, conclave; पंडितसभां कारितवाम् Pt. 1; न सा सभा यत्र न संति वृद्धाः H. 1. --2 Company, society, meeting, large number. --3 Council-chamber or hall. --4 A court of justice. --5 A public audience (modern levee). --6 A gambling-house. --7 Any room or place much frequented. --Comp. --आचारः {1} the customs of society. {2} court-manners. --आस्तारः {1} an assistant at an assembly. {2} a member of a society. --उचितः a learned Brāhmaṇa, an educated person. --पतिः, --नायकः {1} the president of a society, chairman. {2} the keeper of a gaminghouse. --पूजा worship or reverence paid to the audience. --सद् m. {1} an assistant at an assembly or meeting. {2} a member of an [] assembly or meeting. {3} an assessor, a juror.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1092-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सभा स्त्री सह भान्ति अभीष्टनिश्चयार्थमेकत्र यत्र गृहे । बहूनां समावेशनस्थाने २ तदधिष्ठायिजनसमूहे च अ- मरः “यस्मिन् देशे निषीदन्ति विप्रा वेदविदस्त्रयः । राज्ञः प्रतिकृतो विद्वान् ब्राह्मणस्तां सभां विदुः” । विद्व- तसंहतावपि सभापर्य्यायपरिषच्छब्दमाह “त्रैविद्या० हैतुकस्तर्की निरुक्तो धर्मपाठकः । त्रयश्चाश्रमिणः पूर्वे परिषत् स्याद्दशावरा” मनुः । ३ द्रूते ४ गृहे मेदि० ५ समूहे हेमच० । समूहपरत्वे ६ त० न० । दासीसभं नृपसभ- मित्यादि । व्यवहारदर्शनार्थसमास्थानञ्च वीरमि० दर्शितं यथा वृहस्पतिः “दुर्गमध्ये गृहं कुर्य्याज्जलवृक्षन्वितं पृथक् । प्राग्दिशि प्राङ्मुखीं तस्य लक्षण्याङ्कल्पयेत्स- भाम् । प्रतिमालेख्यदेवैश्च युक्तामग्न्यम्बुना तथा” इति लक्षण्यां वास्तुशास्त्रोक्तलक्षणेन लक्षिताम् । अग्न्य- म्बुनेति समाहारद्वन्द्वः । सभाया धर्माभिकरणत्वं कात्यायन आह “धर्मशास्त्रानुसारेण अर्थशास्त्रवियेच- नम् । यत्राधिक्रियते स्थाने धर्माधिकरणं हि तदिति” । तत्र सभ्योपवेशनमाह मनुः “यस्मिन् देशे इत्यादि” प्रागुक्तम् त्रय इत्युपलक्षणम् अधिकानामपि स्मृतत्वात् । तच्च वक्ष्यते । अधिकृतो विद्वान् प्राड्विवाकः अत्र प्रविशेत् सभाम् सभामेव प्रविश्येत्यादिवचनात् समा सुख्यव्यवहार- दर्शनख्यानम् । अन्यान्यमुख्यानि व्यवहारस्थनानावाक्या- दवगन्तष्यानि । “दश स्थानानि वादानां पञ्च चैवाब्रवीद् भृगुः । निर्णयं येन गच्छन्ति विवादं प्राप्य वादिनः । आरण्यास्तु स्वकैः कुर्य्युः मार्थिकाः सार्थिकैस्तथा । सैनिकाः सैनिकैरेव ग्रामेऽप्युभयवासिभिः । उभयानुम- तञ्चैव मृह्यते स्थानमीप्सितम् । कुलिकाः सार्थमुख्याश्च पुरग्रामनिवासिनः । ग्रामपौरगणश्रेण्याश्चातुर्विद्यय वर्गिणः । कुलानि कुलिकाश्चैव नियुक्ता नृपतिस्तथा” [] इति । स्वकैरारण्यवैः ग्रामेऽपीत्यपिशब्दाद् वे ग्रामे- ऽरण्यादौ च निवसन्ति ते उभयवासिभिर्निर्णयं कुर्य्यु- रुभयव्यवहराभिज्ञत्वात्तेषाम् कुलिकाः कुलश्रेष्ठाः । सार्थो श्रामदेवयात्रादौ मिलितो जनसङ्घः तन्मुख्याः सार्थवाहादयः । पुरं मुख्यनगरम् तस्मादर्वाचीनो ग्राम इति पुरग्रामनिवासिनोर्भेदः सार्थकुलिकादीनि पञ्च स्थानानि तानि चारण्याकादीनामेव, ग्रामादीनि दश स्थानानि साधारणानि । ग्रामो ग्रामाकारेणावस्थि- तोजनः । पौरः पुरवासिनां समूहः “श्रेण्यो रज- काद्यष्टादश हीनजातयः । चातुर्विद्यः आन्विक्षिक्या- दिविद्याचतुष्टयोपेतः वर्गिणा गणप्रभृतयः । राज्ञः सभाप्रवेशस्तत्रैव दर्शितः । तत्र मनुः “व्यवहारान् दिव- क्षुस्तु ब्राह्मणैः सह पार्थिवः । मन्त्रज्ञैर्मन्त्रिभिश्चैव वि- नीतः प्रविशेत् सभाम् । तत्रासीनः स्थितो वापि पा- णिमुद्यम्य दक्षिणम् । विनीतवेषाभरणः प्रश्येत् का- र्य्याणि कार्य्यिणाम् । प्रत्यहं देशदृष्टैश्च शास्त्रदृष्टैश्च हेतुभिः । अष्टादशसु मार्गेषु निबद्धानि पृथक् पृ- थक् । धर्मासनमधिष्ठाय संवीताङ्गः समाहितः । प्रणम्य लोकपालेभ्यः कार्य्यदर्शनमारभेत्” इति
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5227-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सभा, स्त्री, (सह भान्ति शोभन्ते यत्रेति । भा दीप्तौ + भिदादित्वात् अधिकरणे अङ् । सहस्य सः ।) सह भान्ति अत्र । मज्लिस् इति पार- सीक भाषा । पञ्चायित इति हिन्दी भाषा । मिटिं इति इङ्गरेजी भाषा । तत्पर्य्यायः । समज्या २ परिषत् ३ गोष्ठी ४ समितिः ५ संसत् ६ आस्थानी ७ आस्थानम् ८ सदः ९ समाजः १० । इत्यमरः ॥ पर्षत् ११ इति जटा- धरः ॥ तल्लक्षणादि यथा । मनुः । “यस्मिन् देशे निषीदन्ति विप्रा वेदविदस्त्रयः । राज्ञः प्रतिकृतो विद्वान् ब्राह्मणस्तां सभां विदुः ॥” * ॥ विद्वत्संहतावपि सभापर्य्यायपरिषच्छब्दमाह स एव । “त्रैविद्यो हैतुकस्तर्की निरुक्तो धर्म्मपाठकः । त्रयश्चाश्रमिणः पूर्व्वे परिषत् स्याद्दशावराः ॥” त्रैविद्यः त्रिवेदपारगः । हैतुकः सद्युक्ति- व्यवहारी । अतएवामरसिंहः । सभा सदसि सभ्ये च । अत्र भा दीप्तिः प्रकाशो ज्ञानमिति यावत् । तया सह साक्षात् परम्परया वा वर्त्तते इति सभा ॥ * ॥ कात्यायनः । “कुलशीलवयोवृत्तवित्तवद्भिरधिष्ठितम् । बणिगभिः स्यात कतिपयैः कुलवृद्धैरधिष्ठि- तम् ॥” सद इति शेषः । इति व्यवहारतत्त्वम् ॥ * ॥ सामाजिकः । द्यूतम् । एहम् । इति मेदिनी । [] समूहः । इति हेमचन्द्रः ॥ * ॥ सभायां एकाकि- गमननिषेधो यथा, -- “नैकश्चरेत् सभां विप्रः समवायञ्च वर्ज्ज- येत् ॥” इति कौर्म्मे उपविभागे १५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-266-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सभा" आता है (39)
समिति सभा । समाजगोष्ठी वहुत से लोगों का समूह । सभा । मंडलीसमज्या सभा । गोष्ठी । वह स्थान जहाँ लोग मिलें जुलेंपरिषद् प्राचीन काल की विद्बान् ब्राह्मणों की वह सभा जिसे राजा समय समय पर राजन…सद् गोष्ठी । सभा । जमावड़ासभाचार सभा, गोष्ठी या समाज का रीति- रिवाज । समाज का आचारसमवसरण वह स्थान जहाँ किसी प्रकार का धार्मिक उपदेश होता हो । सभालीग सघ । सभा । समाज । जैसे,—मुसलिम लीग । लीग आफ नेशन्सदरगह पु संज्ञा स्त्री॰ दरबार । सभाकमिटी सभा । समितिकमेटी सभा । समितिमहफिल मनुष्यों के एकत्र होने का स्थान । मजलिस । सभा । समाज । जलसाअंजुमन सभा । समाज । मजलिस । मंडलीयूनियन संघ । सभा । समाज । मंडल । जैसे,— लेबर यूनियन । ट्रेड्स यूनियनअधिवेशन बैठक । संघ । सभा । जलसाएसेंब्ली सभा । परिषद् । मंडल । मजलिस । व्यवस्थापिका सभा । जैसे—सेजिस्लेटिव एसें…कानफरेंस सभा । समितिइंस्टिट्यूट संस्था । सभा । समाजघटा मोघों का घना समूह । उभड़े हुए बादलों का ढेर । मेघमाला । कादंबिनीसंघ समूह । समुदाय । दल । गणसमाज समूह । संघ । गरोह । दलसमिथ अग्निआस्था पूज्य बुद्धि । श्रद्धा । क्रि॰ प्र॰— रखना ।—होनापूर्त पालन । पूरा करनासंवास साथ बसना या रहनाआस्थान बैठने की जगह । बैठकपरिश्रय आश्रय । रक्षा का स्थान । पनाह की जगहप्रतिश्रय वह स्यान जहाँ यज्ञ होता है । यज्ञशालासदस् रहने का स्थान । मकान । घरमहाभारत एक परम प्रसिद्ध प्राचीन ऐतिहासिक महाकाव्य जिसमें कौरवों और पांडवों के …संसाद जमावड़ा । गोष्ठीसंसत् संसद् ^१ संज्ञा पुं॰अथाई बैठने की जगह । घर का वह बाहरी चौपाल जहाँ लोग इष्ट मित्रों से मिलते वा …जलसा आनंद या उत्सव मनाने के लिये बहुत से लोगों का एक स्थान पर एकत्र होना, व…हाउस घर । मकान । जैसे,—बोर्डिंग हाउस, काँजी हाउस, कानीहाउसजनवास सर्वसाधारण के ठहरने या टिकने का स्थान । लोगों के निवास का स्थानजमैयत दल । समुदायमजलिस बहुत से लोगों के बैठने की जगह । वह स्थान जहाँ बहुत से मनुष्य एकत्र होंमीटिंग परामर्श आदि के लिये एक स्थान पर बहुत से लोगों का जमावड़ा । अधिवेशन । स…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सभासभा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
आत्अव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सभा 📚 ➤ जलसा, परिषद, गुप्तसभा
संस्कृत: सभागृहम्, सभ्यम् · पर्याय: वास, कुटी, शाला

आत् 📚 ➤ (abl. of 4. अ) afterwards, then (often used in a concluding paragraph antithetically to य॑द्, यदा, य॑दि. and s (अंग्रेज़ी कोश)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सभा 📚वह स्थान जहाँ बहुत से लोग मिलकर बैठे हों । परिषद् । गोष्ठी । समिति । म…🟠🔵🟣🟢🟤
आत् 📚ind. (abl. of 4. अ) afterwards, then (often used in a concluding parag…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सभा
सभा के नाम (२.७.१७) — समज्या, परिषद्, गोष्ठी, समिति, संसद्, आस्थानी, आस्थान, सदस्
आस्था (३.३.९५) — प्रयत्न

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
सभाज्सभा + आत्दीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें