🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:29:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

समंग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

समम्+ग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

समम्

अर्थ: सब

संस्कृत: समग्रम्, सदृशः · पर्याय: वाच्यलिङ्ग, तुल्य, सदृक्ष, सदृश, सदृश्

अंग्रेज़ी: All

व्युत्पत्ति: सम् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सम (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. सम (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. अव्यय — सम् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  4. अव्ययम्
  5. सम (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. सम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  7. सम् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासमःसमौसमाः
द्वितीयासमम्समौसमान्
तृतीयासमेनसमाभ्याम्समैः
चतुर्थीसमायसमाभ्याम्समेभ्यः
पञ्चमीसमात् / समाद्समाभ्याम्समेभ्यः
षष्ठीसमस्यसमयोःसमानाम्
सप्तमीसमेसमयोःसमेषु
सम्बोधनहे समहे समौहे समाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ग

अर्थ: जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

व्युत्पत्ति: गै-क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागःगौगाः
द्वितीयागम्गौगान्
तृतीयागेनगाभ्याम्गैः
चतुर्थीगायगाभ्याम्गेभ्यः
पञ्चमीगात् / गाद्गाभ्याम्गेभ्यः
षष्ठीगस्यगयोःगानाम्
सप्तमीगेगयोःगेषु
सम्बोधनहे गहे गौहे गाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सम
सम
sama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सम्पूर्ण (3.1.63) सर्व
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सम १ वि॰ [सं॰]
१. समान । तुल्य । बराबर ।
२. सब । कुल । समस्त । पूरा । तमाम ।
३. जिसका तल ऊबड़ खाबड़ न हो । चौरस ।
४. (संख्या) जिसे दो से भाग देने पर शेष कुछ न बचे । जूस ।
५. एक ही । वही । अभिन्न (को॰) ।
६. निष्पक्ष । तटस्थ । उदासीन ।
७. ईमानदार । खरा (को॰) ।
८. भला । सदगुणसंपन्न (को॰) ।
९. सामान्य । मामूली (को॰) ।
१०. उपयुक्त । यथार्थ । ठीक (को॰) ।
११. मध्यवर्ती । बीच का ।
१२. सीधा (को॰) ।
१३. जो न बहुत अच्छा और न बहुत बुरा हो । मध्यम श्रेणी का (को॰) । यौ॰—समचक्रवाल = वृत्त । समचतुरश्र, समचतुर्भुज, सम- चतुष्कोण = जिसके चारो कोण समान हों । समतीर्थक = जिसमें ऊपर तक जल भरा हो । लबालब पानी भरा हुआ । समतुला = समान मूल्य । समतुलित = जिसका भार समान हो । समतोलन = संतुलन । तराजू के दोने पलड़े बराबर रखना । समान तौलना । समभाग । समभूमि ।
सम २ संज्ञा पुं॰
१. वह राशि जो सम संख्या पर पड़े । दूसरी, चौथी, छठी आदि राशियाँ । वृष, कर्कट, कन्या, वृश्चिक, मकर और मीन ये छह् राशियाँ । यौ॰—समक्षेत्र = नक्षत्रों की एक विशेष स्थिति ।
२. गणित में वह सीधी रेखा जो उस अंक के ऊपर दी जाती है जिसका वर्गमूल निकालना होता है ।
३. संगीत में वह स्थान जहाँ गाने बजानेवालों का सिर या हाथ आपसे आप हिल जाता है । विशेष—यह स्थान ताल के अनुसार निश्चित होता है । जैसे, तिताले में दूसरे ताल पर और चौताल में पहले ताल पर सम होता है । वाद्यों का आरंभ और गीतों तथा वाद्यों का अं त इसी सम पर होता है । परंतु गाने बजाने के बीच बीच में भी सम बराबर आता रहता है ।
४. साहित्य में एक प्रकार का अर्थालंकार जिसमें योग्य वस्तुओं के संयोग या संबंध का, कारण के साथ कार्य की सारूप्यता का, तथा अनिष्टबाधा के बिना ही प्रयत्नसिद्धि का वर्णन होता है । यह विषमालंकार का बिलकुल उलटा है । उ॰—(क) जस दूलह तस बनी बराता । कौतुक विविध होहिं मगु जाता । (ख) चिरजीवौ जोरी जुरै क्यों न सनेह गँभीर । को कहिए वृषभानुजा वे हलधर के बीर ।
५. समतल भूमि । चौरस मैदान (को॰) ।
६. याम्योत्तर रेखा अर्थात् दिकचक्र, आकाश- वृत्त को विभाजित करनेवाली रेखा का मध्य बिदु (को॰) ।
७. समान वृत्ति । समभाव । समचित्तता (को॰) ।
८. तुल्यता । सादृश्य । समानता (को॰) ।
९. तृणाग्नि (को॰) ।
१०. धर्म के एक पुत्र का नाम (को॰) ।
११. धृतराष्ट्र का एक पुत्र (को॰) ।
११. उत्तम स्थिति । अच्छी दशा (को॰) ।
सम ३ संज्ञा पुं॰ [अ॰] विष । जहर । सम्म । उ॰—सम खायँगे पर तेरी कसम हम न खायँगे ।
सम पु ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शम] दे॰ शम । उ॰—तापस सम दम दया निधाना । परम रथ पथ परम सुजाना ।—मानस, १ । ४४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सम mfn. (connected with 7. स and with 2. सम and समान; cf. समह, used as pron.: declined like सर्व, e.g. समस्मै, RV. vi, 51, 6) any, every, RV.
सम [cf. Gk. ἁμός, ἀμός; Goth. suma; Angl.Sax. sum; Eng. some.]
2. सम mf(आ)n. (prob. originally identical with prec.; cf. समान) even, smooth, flat, plain, level, parallel (कर्ण-स्˚, ‘on a level with the ear’; भूमि- or भूमेः समं-√ कृ, ‘to make level with the earth’), RV. &c. &c.
same, equal, similar, like, equivalent, like to or identical or homogeneous with (instr., e.g. मया सम, ‘like to me’; or gen., rarely abl.), like in or with regard to anything (instr. gen. loc., or -तस्, or comp.; समं-√ कृ, ‘to make equal, balance’), ib.
always the same, constant, unchanged, fair, impartial towards (loc. or gen.), ib.
even (not ‘odd’), a pair, VarBṛS.
having the right measure, regular, normal, right, straight (समं-√ कृ, ‘to put right or in order’), AitBr. &c. &c.
equable, neutral, indifferent, VarBṛS.
equally distant from extremes, ordinary, common, middling, Mn.; MBh. &c.
just, upright, good, straight, honest, ib.
easy, convenient, Pañcat.
full, complete, whole, entire, L.
सम m. peace (perhaps w.r. for शम), R.; Kām.
the point of intersection of the horizon and the meridian line, Gol.
N. of partic. zodiacal signs (esp. Vṛṣa, Karkaṭa, Kanyā, Vṛścika, Makara, and Mīna), MW.
a kind of straight line placed over a numerical figure to mark the process of extracting the square root, ib.
(in music) a kind of time, Saṃgīt.
a grass-conflagration, L.
a Jina, Gal.
N. of a son of Dharma, VP.
of a son of Dhṛtarāṣṭra, MBh.
of a king of the Nandi-vegas (v.l. शम), ib.
सम (अम्), n. level ground, a plain (समे भूम्याः, ‘on level ground’), AV.; ŚBr.; Mn.; MBh.; R.
equability, equanimity, imperturbability, MBh.
likeness, similarity, equality (एन, ‘equally, in the same manner’), Kāś. on Pāṇ. ii, 3, 18
right measure or proportion (एन, ‘exactly, precisely’), ŚBr.
settlement, compensation, Mn. viii, 177
good circumstances, Mṛcch.
(in rhet.) a partic. figure, sameness of objects compared to one another, Pratāp.; Kuval.
(in geom.) a mean proportional segment (described as a fourth proportional to the two perpendiculars and the link or segment, and used for solving problems in a trapezium), Col.
= समा f. a year (see पाप-स्˚, पुण्य-स्˚, and सु-षम)
सम [cf. Gk. ἅμα, ὁμός, ὁμαλός; Lat. similis; Germ. same, -sam; Eng. same.]
3. स-म mfn. (fr. 7. स + मा) ‘together with Lakṣmi’, happy, prosperous, Nalod.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1152,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम a. 1 Same, identical. --2 Equal, as in समलोष्टकांचनः R. 8. 21; Pt. 2. 7; Bg. 2. 38. --3 Like, similar, resembling; with instr. or gen. or in comp.; गुणयुक्तो दरिद्रोपि नेश्वरैरगुणैः समः Subhāṣ.; Ku. 3. 13. --4 Even, level, plain; समदेशवर्तिनस्ते न दुरासदो भविष्यति Ś. 1. --5 Even (as number). --6 Impartial, fair. --7 Just, honest, upright. --8 Good, virtuous. --9 Ordinary, common. --10 Mean, middling. --11 Straight. --12 Suitable, convenient. --13 Indifferent, unmoved, unaffected by passion. --14 All, every one. --15 All, whole, entire, complete. --मः 1 N. of certain zodiacal signs (वृष, कर्कट, कन्या, वृश्चिक, मकर, and मीन). --2 A mode of measuring time in music. --मं 1 A level plain, flat country; Ki. 9. 11. --2 (In rhet.) N. of a figure of speech. --3 (In geometry) A mean proportional segment. --मं ind. 1 With, together with, in company with, accompanied by; (with instr.); आहो निवत्स्यति समं हरिणांगनाभिः Ś. 1. 27; R. 2. 25, 8. 63, 16. 72. --2 Equally; यथा सर्वाणि भूतानि धरा धारयते समं Ms. 9. 311. --3 Like, similarly, in the same manner; Pt. 1. 78. --4 Entirely. --5 Simultaneously, all at once, at the same time, together; नंव पयो यत्र घनैर्मया च त्वद्विप्रयोगाश्रु समं विसृष्टं R. 13. 26. 4. 4; 10. 59; 14. 1. --Comp. --अंशः an equal share. ˚हारिन् m. a co-heir. --अंतर a. parallel. --आचारः {1} equal or similar conduct. {2} proper practice. --उदकं a mixture of half butter-milk and half water. --उपमा a kind of Upamā or simile. --कन्या a fit or suitable girl (fit to be married). --कर्णः an equi-diagonal tetragon. --कालः the same time or moment. --(लं) ind. at the same time, simultaneously. --कालीन a. contemporary, coeval. --कोलः a serpent, snake. --क्षेत्रं (in astr.) an epithet of a particular arrangement of the Nakṣatras. --खातः an equal excavation, a parallelopipedon. --गंधकः incense. --गंधिकं the fragrant root of the Uśīra. --चतुरस्र a. square. [] --(स्रं) an equilateral tetragon. --चतुर्भुजः --जं a rhombus. --चित्त a. {1} even-minded, equable, equanimous. {2} indifferent. --छेद, छेदन a. having the same denominator. --जाति a. homogeneous. --ज्ञा fame. --त्रिभुजः --जं an equilateral triangle. --दर्शनं, --दर्शिन् a. viewing equally, impartial; विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पंडिताः समदर्शिनः Bg. 5. 18. --दुःख a. feeling for another's woe, sympathising (with another); a fellowsufferer; Ku. 4. 4. ˚सुख a. a companion or partner in joy and sorrow; Ś. 3. 11. --दृश् --दृष्टि a. impartial. --द्वादशास्रः --स्रं an equilateral dodecagon. --द्विभुजः a rhomboid. --धृत a. equal to. --पदं an attitude in shooting. --बुद्धि a. {1} impartial. {2} indifferent, stoical. --भाव a. having the same nature or property. --(वः) sameness, equability. --मंडलं (in astr.) the prime vertical line. --मय a. of like origin. --रंजित a. tinged. --रभः a particular mode of sexual enjoyment. --रेख a. straight; प्रकृत्या यद्वक्रं तदपि समरेखं नयनयोः Ś. 1. 9. --लंबः --बं a trapezoid. --वर्णः community of caste. --वर्तिन् a. equal-minded, impartial. (--m.) Yama, the god of death. --वृत्तं {1} an even metre, i. e. a stanza the lines of which have all the same number of feet. {2} see सममंडल. --वृत्ति a. equable, fair. --वेधः mean depth. --शोधनं equal subtraction, i. e. subtraction of the same quantity on both sides of an equation. --संधिः peace on equal terms. --सुप्तिः f. universal sleep (as at the end of a Kalpa). --सूत्र, --सूत्रस्थ a. situated on the same diameter. --स्थ a. {1} equal, uniform. {2} level. {3} like. --स्थलं an even ground. --स्थली the level plain, the Doab or country between the Ganges and Yamunā (अंतर्वेदि).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1093-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम त्रि० सम--अच् । १ समाने तुल्ये २ सर्वे अमरः ३ साधौ मेदि० । (योड) ४ युग्मे “समेऽर्द्धिते वर्गः” इति लीला० समतयाख्यातेषु द्वितीयचतुर्थषष्ठादिषु ५ राशिषु च । अतुल्येऽस्य सर्वनामता । गीतवाद्ययोरेककालभवे गायु- कहस्तादिचालनरूपे ६ तालभेदे न० ७ शत्रुमित्रभिन्नोग्रहे प्रकृत्या० अभेदे तृतीया । समेन याति ममं यातीत्यर्थः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5228,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समः, त्रि, (समतीति । सम वैक्लव्ये + पचाद्यच् ।) सर्व्वम् । (अस्मिन्नर्थे सर्व्वनामसंज्ञा भवति । यथा, मुग्धबोधे । “नमः समस्मात् पूर्व्वस्मा अन्तरस्मा अमेध- साम् ॥”) समानम् । इत्यमरः ॥ (अस्मिन्नर्थे सर्व्वनाम- संज्ञा न भवति । यथा, मुग्धबोधे । “समायैषु परायैषां मुक्तयेऽर्थान्तराय च ॥”) साधुः । इति मेदिनी ॥
समः, पुं, (सम वैक्लव्ये + पचाद्यच् ।) राशि- विशेषाणां संज्ञाविशेषः । ते तु राशयः वृष- कर्क्कटकन्यावृश्चिकमकरमीनाः । यथा, -- “क्रूरोऽथ सौम्यः पुरुषोऽङ्गना च ओजोऽथ युग्मं विषमः समश्च । चरस्थिरद्ब्यात्मकनामधेया मेषादयोऽमी क्रमशः प्रदिष्टाः ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ * ॥ मानस्य प्रकारविशेषः । स तु यदा गीतवाद्ययो- स्तालः गायकस्य हस्तपादादिचालनञ्च एकदा समभावेन पतति तदा भवति । इति सङ्गीत- शास्त्रम् ॥ * ॥ वर्गमूलानयनार्थं अङ्कोपरि- दत्त ऋजुरेखाविशेषः । यथा, -- “त्यक्त्वान्त्याद्विषमात् कृतिं द्विगुणयेन्मूलं समे तद्धृते त्यक्त्वा लब्धकृतिं तदाद्यविषमाल्लब्धं द्विनिघ्नं न्यसेत् ॥” इत्यादि लीलावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-266-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सम" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
समम्सम (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सम (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | अव्यय — सम् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
गग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

समम् 📚 ➤ सब
संस्कृत: समग्रम्, सदृशः · पर्याय: वाच्यलिङ्ग, तुल्य, सदृक्ष, सदृश, सदृश्

ग 📚 ➤ जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सम 📚समान । तुल्य । बराबर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सम
समान/सदृश (२.१०.३७) — तुल्य, सदृक्ष, सदृश, सदृश्, साधारण, समान

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
समंगसमम् + गअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • समम्: सम् + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)
  • ग: गै-क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें