🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:55:42 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

समिधि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

समिधि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

समिधि

अर्थ: लकड़ी, इंधन, विशेष कर यज्ञाग्नि के लिए समिधाएँ

संस्कृत: काष्ठम्, होमीयकाष्ठभेदः

व्युत्पत्ति: सम् + इन्ध् + क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. समिध् (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  2. समिध् (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — समिध् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासमित् / समिद्समिधौसमिधः
द्वितीयासमिधम्समिधौसमिधः
तृतीयासमिधासमिद्भ्याम्समिद्भिः
चतुर्थीसमिधेसमिद्भ्याम्समिद्भ्यः
पञ्चमीसमिधःसमिद्भ्याम्समिद्भ्यः
षष्ठीसमिधःसमिधोःसमिधाम्
सप्तमीसमिधिसमिधोःसमित्सु
सम्बोधनहे समित् / हे समिद्हे समिधौहे समिधः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — समिध्
समिध्
samidh
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
यज्ञ की लकड़ी (2.4.13) एध
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समिध् संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. आग जलाने की लकड़ी । ईंधन ।
२. यज्ञकुंड में जलाने की लकड़ी । समिधा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समिध् mfn. igniting, flaming, burning, RV.
समिध् f. firewood, fuel, a log of wood, faggot, grass &c. employed as fuel (7 Samidhs, or sometimes 3 × 7 are mentioned, as well as 7 Yonis, 7 flames &c.), RV. &c. &c.
kindling, flaming, RV.; VS.; ŚBr.
= समिद्-आधान, ŚrS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1164,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समिध् f. Wood, fuel; especially fuel or sacrificial sticks for the sacred fire; समिदाहरणाय Ś. 1; Ku. 1. 57; 5. 33.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1099-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समिध् स्त्रा समिन्धतऽनया सम् + इन्ध--करणे क्विप् । १ काष्ठे २ होमीयकाष्ठभेदे च तल्लक्षणं छन्दोग० “नाङ्गुष्ठादधिका नोना समित् स्थूलतया क्वचित् । न निर्मुक्तत्वचा चैव न मकीटा न पाटिता । प्रादेशान्नाधिका नोना न तथा स्याद्विशाखिका । न सपत्रा न निर्वीर्य्या हेमेषु च विजानता” इति । तस्य निषिद्धलक्षणं यथा “विशीणां विदला ह्रस्वा वक्राः स्थूला द्विधाकृताः । कृमिदष्टाश्च दीर्घाश्च समिधो नैव कारयेत्” तत्र दोमो यथा “विशीर्णायुःक्षयं कुर्य्याद्विदला पुत्रनाशिनी । ह्रस्वा नाशयते पत्नीं वक्रा बन्धुविनाशिनी कृमिदष्टा रोग- करी विद्वेषकरणी द्विधा । पशून् मारयते दीर्घा स्थूला चार्थविनाशनी” तन्त्रसा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5236,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
समिधिसमिध् (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

समिधि 📚 ➤ लकड़ी, इंधन, विशेष कर यज्ञाग्नि के लिए समिधाएँ
संस्कृत: काष्ठम्, होमीयकाष्ठभेदः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
समिध् 📚आग जलाने की लकड़ी । ईंधन🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
समिध्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • समिधि: सम् + इन्ध् + क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें