🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:40:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

समिध्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

समिध्ये

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

समिध्ये

अर्थ: प्रकाशित होना

संस्कृत: दीप्तौ

अंग्रेज़ी: to shine, to glow

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सम् + इन्ध् धातु (रुधादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — इन्ध् (रुधादिगण) · अर्थ: प्रकाशित होना (दीप्तौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमइन्द्धे / इन्धेइन्धातेइन्धते
मध्यमइन्त्सेइन्धाथेइन्द्ध्वे / इन्ध्वे
उत्तमइन्धेइन्ध्वहेइन्ध्महे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): इन्द्धे · लिट् (आत्मने.): इन्धाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): इन्धिता · लृट् (आत्मने.): इन्धिष्यते · लोट् (आत्मने.): इन्द्धाम् · लङ् (आत्मने.): ऐन्द्ध · विधिलिङ् (आत्मने.): इन्धीत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): इन्धिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): ऐन्धिष्ट · लृङ् (आत्मने.): ऐन्धिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: इन्धन · ण्वुल्: इन्धकः · तृच्: इन्धिता · ण्यत्: इन्ध्यः · तव्य: इन्धितव्यः · अनीयर्: इन्धनीयः · क्त: इद्धः · क्तवतु: इद्धवान् · शानच्: इन्धानः · क्त्वा: इन्धित्वा · ल्यप्: प्रेध्य · तुमुन्: इन्धितुम् · णमुल्: इन्धम् · घञ्: इन्धः · क्तिन्: इद्धि · क्वसु: इन्धाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — इन्ध्
इन्ध्
indh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इन्ध् cl. 7. Ā. इन्द्धे, इन्धां-चक्रे or ईधे, इन्धिष्यते, ऐन्धिष्ट, इन्धितुम्, to kindle, light, set on fire, RV.; AV.; ŚBr. &c. (p. इन्धान, RV.; AV. v, 3, 1; xix, 55, 3; 4, kindling, lighting; इधान, RV., kindled, lighted, flaming) : Pass. इध्यते, to be lighted; to blaze, flame, RV.; SV.; MBh.;
इन्ध् [cf. Gk. αἴθω, ἰθαρός; αἰθήρ, Αἴτνη; Ἥϕ-αισ-τος; Lat. æs-tus, æs-tas; Old Germ. eit, ‘fire’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (167,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इंध् {c7c} A. (इंद्धे or इंधे, इंधांचक्रे, ऐंधिष्ट, इद्ध) To kindle, light, set on fire. --pass. (इध्यते) To be lighted, blaze, flame.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0279-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
समिध्येसम् + इन्ध् धातु (रुधादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

समिध्ये 📚 ➤ प्रकाशित होना
संस्कृत: दीप्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
इन्ध् 📚cl. 7. Ā. इन्द्धे, इन्धां-चक्रे or ईधे, इन्धिष्यते, ऐन्धिष्ट, इन्धित…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें