🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:53:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

समीरणः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

समीरणः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

समीरणः

अर्थ: हवा, वायु

संस्कृत: वायुः, जम्बीरः · पर्याय: श्वसन, स्पर्शन, वायु, मातरिश्वन्, सदागति

व्युत्पत्ति: सम् + ईह् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. समीरण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — समीरण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासमीरणःसमीरणौसमीरणाः
द्वितीयासमीरणम्समीरणौसमीरणान्
तृतीयासमीरणेनसमीरणाभ्याम्समीरणैः
चतुर्थीसमीरणायसमीरणाभ्याम्समीरणेभ्यः
पञ्चमीसमीरणात् / समीरणाद्समीरणाभ्याम्समीरणेभ्यः
षष्ठीसमीरणस्यसमीरणयोःसमीरणानाम्
सप्तमीसमीरणेसमीरणयोःसमीरणेषु
सम्बोधनहे समीरणहे समीरणौहे समीरणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — समीरण
समीरण
samīraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समीरण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वायु । हवा ।
२. गंध तुलसी । मरुआ ।
३. रास्ता चलनेवाला । पथिक । बटोही ।
४. प्रेरणा ।
५. श्वास । साँस (को॰) ।
६. शरीरस्थ प्राण, अपान, समान, उदान और व्यान नामक पाँच वायु (को॰) ।
७. पाँच की संख्या (को॰) ।
८. वायु देवता (को॰) ।
९. भेजना । प्रेषण (को॰) ।
समीरण २ वि॰ गतिशील या प्रेरित करनेवाला । उद्दीप्त करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-ईरण mfn. setting in motion, causing activity, stimulating, promoting, MBh.; R.; Car.
सम्-ईरण m. (ifc. f(आ). ) breeze, wind, air, breath (also ‘the god of wind’), MBh.; Kāv. &c.
wind of the body (of which there are five See वायु), Suśr.
N. of the number ‘five’, VarBṛS.
a traveller, L.
marjoram or a similar plant, L.
सम्-ईरण (अम्), n. setting in motion, TPrāt.
hurling, throwing, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1165,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समीरणः 1 Air, wind; समीरणो नोदयिता भवेति व्यादिश्यते केन हुताशनस्य Ku. 3. 21; 1. 8. --2 The breath. --3 A traveller. --4 N. of a plant (मरुबक). --णं Throwing, sending forth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1099-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समीरण पु० सम् + ईर--ल्यु । १ वायौ २ मरुवकवृक्षे अमरः ३ पथिके मेदि० । भावे ल्युट् । सम्यगुक्तौ न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5236,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समीरणः, पुं, (समीरयतीति । सम् + ईर + ल्युः ।) वायुः । (यथा, कुमारे । १ । ८ । “यः पूरयन् कीचकरन्ध्रभागान् दरीमुखोत्थेन समीरणेन । उद्गास्यतामिच्छति किन्नराणां तानप्रदायित्वमिवोपगन्तुम् ॥”) मरुवकः । इत्यमरः । २ । ४ । ७९ ॥ पथिकः । इति मेदिनी ॥ (क्ली, सं + ईर + ल्युट् । प्रेरणम् । यथा, महाभारते । ८ । ८४ । २३ । “शराभिघाताच्च रुषा च राजन् स्वया च भासास्त्रसमीरणाच्च ॥” * ॥ प्रेरके, त्रि । यथा, हरिवंशे । १०२ । २२ । “सोऽपिबत् पाण्डुराभ्राभस्तत्कालं ज्ञातिभिर्वृतः । वनान्तरगतो रामः पानं मदसमीरणम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-277-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "समीरण" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
समीरणःसमीरण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

समीरणः 📚 ➤ हवा, वायु
संस्कृत: वायुः, जम्बीरः · पर्याय: श्वसन, स्पर्शन, वायु, मातरिश्वन्, सदागति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
समीरण 📚वायु । हवा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
समीरण
मरुआ के नाम (२.४.७९) — मरुबक, प्रस्थपुष्प, फणिज्जक, जम्बीर
वायु के और नाम (१.१.७५) — समीर, मारुत, मरुत्, जगत्प्राण, नभस्वान्, वात, पवन, पवमान

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • समीरणः: सम् + ईह् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬