🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:13:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सरणी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सरणी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सरणी

अर्थ: पथ, मार्ग, सड़क, रास्ता

संस्कृत: मार्गः · पर्याय: अयन, वर्त्मन्, मार्ग, अध्वन्, पथिन्

व्युत्पत्ति: सृ + निः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सरणि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. सरणि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. सरणी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. सरणि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सरणि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासरणिःसरणीसरणयः
द्वितीयासरणिम्सरणीसरणीः
तृतीयासरण्यासरणिभ्याम्सरणिभिः
चतुर्थीसरणये / सरण्यैसरणिभ्याम्सरणिभ्यः
पञ्चमीसरणेः / सरण्याःसरणिभ्याम्सरणिभ्यः
षष्ठीसरणेः / सरण्याःसरण्योःसरणीनाम्
सप्तमीसरणौ / सरण्याम्सरण्योःसरणिषु
सम्बोधनहे सरणेहे सरणीहे सरणयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सरणि
सरणि
saraṇi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सरणि, सरणी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] मार्ग । रास्ता ।
२. पगडंडी । ढुर्री ।
३. लगातार और सीधी पंक्ति, रेखा या लकीर ।
४. ढर्रा । विधि । व्यवस्था (को॰) ।
५. कंठ का एक रोग (को॰) ।
६. एक लता । गंध प्रसारणी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरणि f. a road, path, way (also ˚णी), Bhartṛ.; Daś.
a strait or continuous line, L.
a disease of the throat, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1182,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरणिः, --णी f. 1 A path, way, road, course; G. L. 18. --2 Arrangement, mode. --3 A straight or continuous line. --4 A disease of the throat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1107-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श(स)रणि(णी) स्त्री शॄ(सृ)--अनि वा ङीप् । १ पथि, पङ्क्टौ मेदि० २ प्रसारर्ण्यां शब्दर० । ३ जयन्त्याञ्च स्त्री शब्दर० । ४ पृथ्व्याम् अजयः ।
सरणि(णी) स्त्री सृ--अनि वा ङीप् । १ पथि २ पङ्क्तौ मेदि० २ प्रसारण्यां भरतः । ३ त्रिवृतायां स्त्री शब्दमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5086,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरणिः, स्त्री, (सरन्त्यनयेति । सृ गतौ + “अर्त्ति- सृधृधमीति ।” उणा० २ । १०३ । इति अनिः ।) पङ्क्तिः । पन्थाः । इति मेदिनी ॥ (यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ३ । ४०१ । “सरलां सरणिं त्यक्त्वा जीवितस्पृहया समम् । गुहा तेन ततः सान्द्रतमोभीमा व्यगाह्यत ॥”) प्रसारणी । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-288-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "सरणि" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सरणीसरणि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: सरणि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | सरणी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सरणी 📚 ➤ पथ, मार्ग, सड़क, रास्ता
संस्कृत: मार्गः · पर्याय: अयन, वर्त्मन्, मार्ग, अध्वन्, पथिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सरणि 📚सरणी संज्ञा स्त्री॰ मार्ग । रास्ता🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सरणि
मार्ग के नाम (२.१.१६) — अयन, वर्त्म, मार्ग, अध्वन्, पथिन्, पदवी, सृति, पद्धति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें