🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:19:55 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सरदारी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सर-+दारी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दारी

अर्थ: ङीप् दरार

व्युत्पत्ति: दृ + णिच् + इन् + (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दारी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. दारि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. दारि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. दारि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दारी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादारीदार्यौदार्यः
द्वितीयादारीम्दार्यौदारीः
तृतीयादार्यादारीभ्याम्दारीभिः
चतुर्थीदार्यैदारीभ्याम्दारीभ्यः
पञ्चमीदार्याःदारीभ्याम्दारीभ्यः
षष्ठीदार्याःदार्योःदारीणाम्
सप्तमीदार्याम्दार्योःदारीषु
सम्बोधनहे दारिहे दार्यौहे दार्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दारी
दारी
dārī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दारी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] एक क्षुद्र रोग, जिसमें पैर के तलवे का चमड़ा कड़ा हो जाता है और चिड़ चिड़ाकर जगह जगह फट जाता है । बेवाई । खरुवा । विशेष— भावप्रकाश में लिखा है कि जो लोग पैदल अधिक चलते हैं उनकी वायु कुपित होकर सूखी हो जाती है, जिससे चमड़ा कड़ा होकर फट जाता है ।
दारी २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ दारिन्] वह पति जिसे कई पत्नियाँ हों । पति (को॰) ।
दारी ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ दारिका] दासी । लौंडी । वह लौंडी जिसे लड़ाई में जीतकर लाया गया हो । कुलटा । यौ॰—दारीजार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दारी 1 A cleft. --2 A kind of disease. --3 A chap.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0563-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दारी स्त्री दारयति दॄ--णिच्--इन्-ङीप् । क्षुद्ररोगभेदे । तल्लक्षणं सुश्रुते उक्तं यथा “परिक्रमणशीलस्य वायु- रत्यर्थरूक्षयोः । पादयोः कुरुते दारीं सरुजां तल संश्रिताम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3557,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दारी, स्त्री, (दारयति पदतलमिति । दॄ + णिच् + “सर्व्वधातुभ्य इन् ।” उणां ४ । ११८ । इति इन् । कृदिकरादिति पक्षे ङीष् ।) क्षुद्ररोग- विशेषः । विवाई इति लोके । तल्लक्षणम् यथा, -- “परिक्रमणशीलस्य वायुरत्यर्थरूक्षणैः । पादयोः कुरुते दारीं सरुजां तलसंश्रिताम् ॥” तच्चिकित्सा यथा, -- “पाददार्य्यां शिरां प्राज्ञो मोक्षयेत्तलशोधिनीम् । स्नेहस्वेदोपपन्नौ च पादौ वा लेपयेन्मुहुः ॥ मधूच्छिष्टवसामज्जाघृतैः क्षारविमिश्रितैः ॥ [] क्षारो यवक्षारः । सर्ज्जाह्वसिन्धूद्भवयोश्चूर्णं मधुघृतप्लुतैः । निर्म्मथ्य कटुतैलाक्तं हितं पादप्रमार्ज्जने ॥ मधुसिक्थकगैरिकघृतगुडमहिषाक्ष-साल- निर्यासैः । गैरिकसहितैर्ल्लेपः पादस्फुटनापहः सिद्धः ॥ मधुसिक्थक मोम । प्रथमं गैरिकं शिलाजतु । द्वितीयं गैरिकं गेरु इति लोके । सालनिर्यास रालः । उन्मत्तकस्य बीजेन माणकक्षारवारिणा । विपक्वं कटुतैलन्तु हन्याद्दारीं न संशयः ॥ इति घत्तूरतैलम् ॥” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-705-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सर-दारीसमास: सर + दारी कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: दारी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दारि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | दारि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सरदारी 📚सर 📚दारी ➤ सर (जाना, सरकना) + दारी (ङीप् दरार)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सर 📚बड़ा जलाशय । ताल । तालाब🟠🔵🟣🟢🟤
दारी 📚एक क्षुद्र रोग, जिसमें पैर के तलवे का चमड़ा कड़ा हो जाता है और चिड़ चि…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सरदारी = सर + दारी कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • दारी: दृ + णिच् + इन् + (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें