🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:11:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सरयू

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सरयू

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सरयू

अर्थ: वायु, हवा

व्युत्पत्ति: सृ + अयु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सरयु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. सरयु (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. सरयु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  4. सरयु (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  5. सरयु (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  6. सरयु (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सरयु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासरयुःसरयूसरयवः
द्वितीयासरयुम्सरयूसरयून्
तृतीयासरयुणासरयुभ्याम्सरयुभिः
चतुर्थीसरयवेसरयुभ्याम्सरयुभ्यः
पञ्चमीसरयोःसरयुभ्याम्सरयुभ्यः
षष्ठीसरयोःसरय्वोःसरयूणाम्
सप्तमीसरयौसरय्वोःसरयुषु
सम्बोधनहे सरयोहे सरयूहे सरयवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सरयु
सरयु
sarayu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सरयु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] वायु । हवा [को॰] ।
सरयु २ संज्ञा स्त्री॰ दे॰ सरयू ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरयु m. air, wind, L.
सरयु f. N. of a well-known river (commonly called Surjoo; on which stood the ancient city Ayodhyā [cf. R. i, 5; 6]; it is a tributary of the Gogra [see घर्घर], and in RV. is mentioned along with the rivers Sarasvatī, Sindhu, Gaṅgā, Yamunā, and Śutudrī).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1182,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरयुः Air, wind. --युः --यूः f. N. of a river on which stands Ayodhyā, or Oude; R. 8. 95, 13. 61, 63, 14. 30.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1107-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श(स)रयु(यू) स्त्री शॄ--(सृ)--अयु वा ऊङ् । अयोध्या- नगरीनिम्नवाहिन्यां नद्याम् । तस्यां भवः अण् नि० । सा (शा) रव तत्र भवे त्रि० अमरः ।
सरयु पु० सृ--अयु । १ वायौ त्रिका० । ऊङ् । २ अयोध्यान्तिक० वाहिनदीभेदे स्त्री । तदुत्पत्तिः कालिकापु० २३ अ० यथा “एवं विवाह्य विधिवत् सौवर्णे मानसाचले । तत्र यत् पतितं तोयं मानसाचलकन्दरे । तत्तोयं सप्तधा भूत्वा मानसाचलकन्दरात् । हेमाद्रेः कन्दरे सानौ सरस्याञ्च पृथक् पृथक्” इत्युपक्रमे “तेनाभूत् सरयू- र्नाम्ना नदी पुण्यतमा शुभा” । तस्यां भवः अण् नि० । सारव तत्र भवे त्रि० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5086,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरयुः, पुं, (सरतीति । सृ गतौ + “सर्त्तेरयुः ।” उणा० ३ । २२ । इति अयुः ।) वायुः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
सरयुः स्त्री, (सरतीति । सृ गतौ + “सर्त्ते- रयुः ।” उणा० ३ । २२ । इति अयुः । “सर्त्तेरयूः ।” इति केचित् ।) नदीविशेषः । इत्युणादिकोषः । अस्या जलगुणाः । “सरयूसलिलं स्वादु बलपुष्टिप्रदायकम् ।” इति राजनिर्घण्टः ॥ तस्या उत्पत्तिर्यथा, --
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-288-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सरयूसरयु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: सरयु (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | सरयु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सरयू 📚 ➤ वायु, हवा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सरयु 📚वायु । हवा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें