🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:33:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सरितः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सरितः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सरितः

अर्थ: नदी

संस्कृत: नदी · पर्याय: नदी, तरङ्गिणी, शैवलिनी, तटिनी, ह्रादिनी

अंग्रेज़ी: River

व्युत्पत्ति: सृ + इति

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सरित् (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  2. सरित् (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  3. सरित् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. सरित् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. सरित् (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. सरित (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सरित् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासरित् / सरिद्सरितौसरितः
द्वितीयासरितम्सरितौसरितः
तृतीयासरितासरिद्भ्याम्सरिद्भिः
चतुर्थीसरितेसरिद्भ्याम्सरिद्भ्यः
पञ्चमीसरितःसरिद्भ्याम्सरिद्भ्यः
षष्ठीसरितःसरितोःसरिताम्
सप्तमीसरितिसरितोःसरित्सु
सम्बोधनहे सरित् / हे सरिद्हे सरितौहे सरितः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सरित्
सरित्
sarit
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नदी के नाम (1.10.29) नदी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सरित् संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. नदी ।
२. दुर्गा का एक नाम (को॰) । सूत्र । डोरी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरित् f. a river, stream (सरितां वरा, ‘best of rivers’), the Ganges
˚तां नाथ, ‘lord of rivers’, the ocean
˚ताम् पति id., an expression for the number ‘four’, RV. &c. &c.
a metre of 72 syllables, Nidānas.
a thread, string, L.
N. of Durgā, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1182,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरित् f. [सृ-इति] 1 A river; [] अन्यसरितां शतानि हि समुद्रणाः प्रापयंत्यब्धिं M. 5. 19. --2 A thread, string. --Comp. --नाथः, --पतिः (also सरितांपतिः), --भर्तृ m. the ocean. --वरा (also सरितांवरा) N. of the Ganges. --सुतः an epithet of Bhīṣma.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1108-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरित् स्त्री सृ--इति । १ नद्याम् अमरः २ सूत्रे शब्दमा० । “क्रियाकारकरूपत्वात् सरणाच्च सरिन्मता” देवीपु० ४५ अ० निरुक्तायां ३ दुर्गायाम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5249,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरित्, स्त्री, (सरतीति । सृ गतौ + “हृसृरुहि- युषिभ्य इतिः ।” उणा० १ । ९९ । इति इतिः ।) नदी । इत्यमरः । १ । १० । २९ ॥ (यथा, देवीमाहात्म्ये । “सरितो मार्गवाहिन्यस्तथासंस्तत्र पातिते ॥”) सूत्रम् । इति शब्दमाला ॥ दुर्गा । यथा, -- “क्रिया कारणरूपत्वात् सरणाच्च सरिन्मता । सङ्गमाद्गमनाद्गङ्गा लोके देवी विभाव्यते ॥” इति देवीपुराणे ४५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-293-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सरित्" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सरितःसरित् (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सरित् (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन | सरित् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सरितः 📚 ➤ नदी
संस्कृत: नदी · पर्याय: नदी, तरङ्गिणी, शैवलिनी, तटिनी, ह्रादिनी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सरित् 📚नदी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सरित्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें