🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:04:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सरेखा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स-+रेखा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रेखा

अर्थ: लकीर, धारी, मदरेखा, दानरेखा, रागरेखा, आदि

व्युत्पत्ति: लिख् + अच् + टाप्, लस्य रः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रेखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. रेखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. रेखा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. रेख (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. रेखा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. रेख (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रेखा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारेखारेखेरेखाः
द्वितीयारेखाम्रेखेरेखाः
तृतीयारेखयारेखाभ्याम्रेखाभिः
चतुर्थीरेखायैरेखाभ्याम्रेखाभ्यः
पञ्चमीरेखायाःरेखाभ्याम्रेखाभ्यः
षष्ठीरेखायाःरेखयोःरेखाणाम्
सप्तमीरेखायाम्रेखयोःरेखासु
सम्बोधनहे रेखेहे रेखेहे रेखाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रेखा
रेखा
rekhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रेखा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सूत के आकार का लंबा गया हुआ चिह्न । दंडाकार चिह्न । डंड़ी । लकीर । उ॰—रेखा रुचिर कंबु कल ग्रीवा ।—तुलसी (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—खींचना ।
२. किसी वस्तु का सूचक चिह्न । दृढ़ अंक । यौ॰—कर्मरेखा = भाग्य की लिपि जो प्राणियों के मस्तक पर पहले से ही अंकित मानी जाती है । भाग्य का लेख । उ॰— नेम प्रेम शंकर कर देखा । अविचल हृदय भगति कै रेखा ।— तुलसी (शब्द॰) ।
३. गणना । शुमार । गिनती । उ॰— साधु समाज न जाकर लेखा । राम भगत महँ जासु न रेखा ।— तुलसी (शब्द॰) ।
४. आकृति । आकार । सूरत । यौ॰—रूपरेखा ।
५. हथेली, तलवे आदि में पड़ी हुई लकीरें जिनसे सामुद्रिक में मनुष्य के शुभाशुभ का निर्णय किया जाता है । जैसे,—कमल रेखा, अंकुश रेखा, उर्ध्व रेखा आदि । विशेष दे॰ सामुद्रिक ।
६. हीरे के बीच में दिखाई पड़नेवाली लकीर जो एक दोष मानी जाती है । विशेष—रत्नपरीक्षा में रेखाएँ चार प्रकार की कहीं गई हैं—सव्य रेखा, अपसव्य रेखा, ऊर्ध्व रेखा और दीक्षाविद्धि रेखा । इसमें से सव्य रेखा को छोड़कर और सबका फल अशुभ माना गया है ।
७. पंक्ति । कतार । सिलसिला (को॰) ।
८. छद्म (को॰) ।
९. थोड़ा अंश । किंचिन्मात्र अंश ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रेखा f. See below.
रेखा f. a scratch, streak, stripe, line, Gṛhyās.; Yājñ.; MBh. &c.
a continuous line, row, range, series, MBh.; Kāv. &c.
the first or prime meridian (considered to be a line drawn from Laṅkā to Meru i.e. from Ceylon [supposed to lie on the equator] to the north pole), Sūryas.
a right or straight position of all the limbs in dancing, Saṃgīt.
delineation, outline, drawing, sketch, Kāv.; Kathās.
appearance (रेखया ifc. under the app˚ of Bālar.; रेखां न-√ लभ्, not to attain even to the app˚ of, not to be at all equal to, Vcar.)
deceit, fraud (= छद्मन्), L.
fulness, satisfaction (= आभोग), L.
a small quantity, little portion, L. (cf. -मात्रम्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (887,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रेखा [लिख्-अच् लस्य रः] 1 A line, streak, मदरेखा, दानरेखा, रागरेखा &c. --2 The measure of a line, a small por tion, as much as a line; न रेखामात्रमपि व्यतीयुः R. 1. 17. --3 A row, [] range, line, series. --4 Delineation, sketch, drawing; लावण्यं रेखया किंचिदन्वितं Ś. 6. 13. --5 The first or prime meridian of the Indian astronomers drawn from Laṅkā to Meru and passing through Ujjayinī. --6 Fulness, satisfaction. --7 Deceit, fraud. --Comp. --अंशः a degree of longitude. --अंतरं distance east or west from the first meridian, longitude of a place. --आकार a. lineal, formed in lines, striped. --गणितं geometry. --न्यासः the marking down of lines.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0917-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रेखा स्त्री लिख--अच् लस्यरः । १ अल्पे, २ छले, ३ आभोगे, [] विन्दुपुञ्जकृते दण्डाकारे ४ चिह्नमेदे (दाडि) (कसा) विश्वः । ५ सुमेरुलङ्कयोर्मध्यस्थसूत्रगस्थलभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4812-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रेखा, स्त्री, (लिख्यते इति । लिख विलेखने + “षिद्भिदादिभ्योऽड् ।” ३ । ३ । १०४ । इति भिदादित्वात् अङ् । टाप् । रलयोरैक्यात् लस्य रत्वम् ।) अल्पकम् । छद्म । आभोगः । उल्लेखः । इति विश्वः ॥ उल्लेखस्त्वत्र दण्डाकार- लिपिविशेषः । दाँडी इति कसी इति च भाषा । यथा, -- “यावती यावती रेखा ग्रहाणामष्टवर्गके । तावतीं द्बिगुणीकृत्य अष्टाभिः परिशोधयेत् ॥ अष्टोपरि भवेद्रेखा अष्टाभ्यन्तरबिन्दवः । यत्र रेखा न बिन्दुश्च तत् समं परिकीर्त्तितम् ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ * ॥ शरीरस्थरेखया शुभाशुभलक्षणं यथा, -- “ललाटे यस्य दृश्यन्ते तिस्रो रेखाः समा हि ताः । सुखी पुत्त्रसमायुक्तः स षष्टिं जीवते नरः ॥ चत्वारिंशच्च वर्षाणि द्बिरेखादर्शनान्नरः । विंशत्यब्दमेकरेख आकर्णान्ताः शतायुषः ॥ आकर्णान्तरिता रेखास्तिस्रश्च स्युः शतायुषः । सप्तत्या मूर्द्ध्नि रेखा तु षष्ट्यायुस्तिसृभिर्भवेत् ॥ व्यक्ताव्यक्ताभी रेखाभिर्विंशत्यब्दायुरेव हि । चत्वारिंशच्च वर्षाणि हीनरेखस्तु जीवति ॥ भिन्नाभिश्चैव रेस्वाभिरपमृत्युर्नरस्य हि ॥ त्रिशूलं पट्टिशं वापि ललाटे यस्य दृश्यते । धनपुत्त्रसमायुक्तः स जीवेत् शरदः शतम् ॥ तर्जत्या मध्यमाङ्गुल्या आयूरेखा तु मध्यतः । सम्प्राप्ता या भवेद्रुद्र स जीवेत् शरदः शतम् ॥ कुलरेखा तु प्रथमा अङ्गुष्ठादनुवर्त्तते । मध्यमायाः करे रेखा आयूरेखा अतः परम् ॥ कनिष्ठिकां समाश्रित्य आयूरेखां समादिशेत् । अच्छिन्ना वाविभक्ता वा स जीवेच्छरदः शतम् ॥ यस्य पाणितले रेखा आयुस्तस्य प्रकाशयेत् । शतं वर्षाणि जीवेच्च भोगी रुद्र ! न संशयः ॥ कनिष्ठिकां समाश्रित्य मध्यमायामुपागता । षष्टिं वर्षायुषं कुर्य्यात् आयूरेखा तु मानवम् ॥” इति गारुडे ६३ अध्यायः ॥ * ॥ अपिच । “घनाङ्गुलिश्च सधनस्तिस्रो रेखाश्च यस्य वै । नृपतेः करतलगा मणिबन्धे समुत्थिता ॥ युगमीनाङ्कितकरो भवेत् सत्रप्रदो नरः । वज्राकारश्च धनिनां मत्स्यपुच्छनिभो बुधे ॥ [] शङ्खातपत्रशिविकागजपद्मोपमा नृपे । कुम्भाङ्कुशपताकाभा मृणालाभा निरीश्वरे ॥ दामाभाश्च गजाढ्यानां स्वस्तिकाभा नृपेश्वरे । चक्रासितोमरधनुःकुन्ताभा नृपतेः करे ॥ उदूखलाभा यज्ञाढ्ये वेदीभाश्चाग्निहोत्रिणि । वापीदेवकुलाभाश्च त्रिकोणाभाश्च धार्म्मिके ॥ अङ्गुष्ठमूलगा रेखाः पुत्त्राः सूक्ष्माश्च कारिकाः । प्रदेशिनीगता रेखा कनिष्ठामूलगामिनी ॥ शतायुषञ्च कुरुते छिन्नया तरुतो भयम् । निःस्वाश्च बहुरेखाः स्युर्निर्द्रव्याश्चिवुकैः कृशैः ॥” इति गारुडे ६६ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-176-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रेखा" आता है (18)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स-रेखासमास: स + रेखा अव्ययीभाव (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: रेखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रेखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | रेखा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सरेखा 📚स 📚रेखा ➤ स (के साथ, मिला कर, के साथ-साथ, संयुक्त होकर, युक्त,…) + रेखा (लकीर, धारी, मदरेखा, दानरेखा, रागरेखा, आदि)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रेखा 📚सूत के आकार का लंबा गया हुआ चिह्न । दंडाकार चिह्न । डंड़ी । लकीर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सरेखा = स + रेखा अव्ययीभाव (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें