🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:53:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सरेस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सरे+स

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सरे

अर्थ: जाने वाला, गतिशील

संस्कृत: कृत्रिमपद्माकरः · पर्याय: कासार, सरसी

व्युत्पत्ति: सृ + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सर (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  2. सर (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  3. सरि (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. सरा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. सर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  6. सर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  7. सरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  8. सरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासरःसरौसराः
द्वितीयासरम्सरौसरान्
तृतीयासरेणसराभ्याम्सरैः
चतुर्थीसरायसराभ्याम्सरेभ्यः
पञ्चमीसरात् / सराद्सराभ्याम्सरेभ्यः
षष्ठीसरस्यसरयोःसराणाम्
सप्तमीसरेसरयोःसरेषु
सम्बोधनहे सरहे सरौहे सराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

स

अर्थ: के साथ, मिला कर, के साथ-साथ, संयुक्त होकर, युक्त, सहित सपुत्र, संभार्य, सतृष्ण, सधन, सरोषम्, सकोपम्, सहरि आदि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. स (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सर
सर
sara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सरस्]
१. बड़ा जलाशय । ताल । तालाब ।
२. गमन । गति (को॰) ।
३. तीर । बाण । उ॰—सत सत सर मारे दस भाला ।—मानस, ६ ।८२ ।
४. जमा हुआ दूध । दही का चक्का (को॰) ।
५. नमक (को॰) ।
६. लड़ी । हार । माला (को॰) ।
७. झरना । जलप्रपात
८. जल । सलिल (को॰) ।
९. वायु (को॰) ।
१०. छंद में लघु मात्रा (को॰) ।
सर २ वि॰
१. गतिशील । गमनशील ।
२. रेचन करनेवाला । रेचक ।
सर पुं॰ ‡ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शर] दे॰ शर । उ॰— कागज गरे मेघ मसि खूटी सर दौ लागि जरे । सेवक सूर लिखै ते आधौ पलक कपाट अरे । — सूर (शब्द॰) ।
सर ४ संज्ञा पुं॰ [फा॰]
१. सिर ।
२. सिरा । चोटी । उच्च स्थान । यौ॰— सरअंजाम । सरपरस्त । सरपंच । सरदार । सरहद । मुहा॰—सर करना = बंदूक छोड़ना । फायर करना ।
३. प्रेम । स्नेह । प्रीति (को॰) ।
४. इरादा । इच्छा । विचार (को॰) ।
५. श्रेष्ठ । उत्तम (को॰) ।
सर ५ वि॰ दमन किया हुआ । जीता हुआ । पराजित । अभिभूत । मुहा॰—सर करना = (१) जीतना । वश में लाना । दबाना । (२) खेल में हराना ।
सर ६ संज्ञा पुं॰ [अं॰] एक बड़ी उपाधि जो अँगरेजी सरकार देती है ।
सर पु ७ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ शर] चिता । उ— पाएउँ नहिं होइ जोगी जती । अब सर चढ़ौं जरौं जस सती । — जायसी (शब्द॰) ।
सर अंजाम संज्ञा पुं॰ [फ़ा॰]
१. सामान । सामग्री । असबाब ।
२. प्रबंध । बंदोबस्त (को॰) ।
३. अंत । पूर्ति । समाप्ति ।
४. परिणाम । फल । नतीजा (को॰) ।
सर सर १ संज्ञा पुं॰ [अनु॰]
१. जमीन पर रेंगने का शब्द ।
२. तीव्र वायु के चलने से उत्पन्न ध्वनि । जैसे, — हवा सर सर चल रही है ।
सर सर २ क्रि॰ वि॰ सरसर की ध्वनि के साथ ।
सर सर ३ वि॰ [सं॰] इतस्तत; घूमनेवाला [को॰] ।
सर सर ४ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰] आँधी अंधड़ । तीखी हवा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सर mf(आ)n. (fr. √ सृ) fluid, liquid, VS.
cathartic, purgative, laxative, Suśr.; Vāgbh.
(ifc. f(ई). , Pāṇ. iii, 2, 18) going, moving &c. (cf. अनु-, अभि-, पुरः-स्˚)
सर m. going, motion, L.
a cord, string (cf. प्रति-, मणि-, मुक्ता-मणि-, and मौक्तिक-स्˚)
a short vowel (in prosody), Col.
salt, L.
N. of Vāyu or the wind, L.
a waterfall, L.
often v.l. or w.r. for शर (also in comp. सर-ज &c. for शर-ज &c.)
सर n. a lake, pool (also irregularly in comp. for सरस्), Uṇ. iv, 188, Sch.
milk, L.
सरः in comp. for सरस्.
सर &c. See p. 1182, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1182,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सर a. [सरति सृ अच्] 1 Going or moving. --2 Cathartic, purgative --रः 1 Going, motion. --2 An arrow. --3 The coagulum of curds or milk, cream --4 Salt. --5 A string, necklace; अयं कंठे बाहुः शिशिरससृणो मौक्तिकसरः U. 1. 39, 29. --6 A waterfall. --रं 1 Water. --2 A lake, pool. --रा 1 Motion, movement. --2 A cascade. --री A water-fall. --Comp. --उत्सवः a crane. --जं fresh butter; cf. शरज. --पत्रिका {1} the new leaf of a lotus. {2} a lotus.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1107-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सर न० सरति सृ--अच् । १ सरोवरे शब्दच० । २ जले जटा० । ३ लवणे ४ वाणे च हमच० । ५ दध्यग्रे दधिमस्तौ रत्नमा० । ६ तज्जाते नवनीते च । भावे अच् । ७ भेदने ८ गमने च । कर्त्तरि अच् । ९ सारके १० भेदके राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5248,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरं, क्ली, (सरतीति । सृ + अच् ।) सरोवरः । इति शब्दरत्नावली ॥ जलम् । इति जटाधरः ॥
सरः, पुं, (सृ गतौ + पचाद्यच् ।) दध्यग्रम् । तत्पर्य्यायः । “सरश्च दध्युत्तरगं दधिस्नेहस्तु कट्वरम् ।” इति रत्नमाला ॥ गतिः । इति मेदिनी ॥ बाणः । लवणः । इति हेमचन्द्रः ॥ निर्झरे, पुं स्त्री । इति भरत- द्विरूपकोषः ॥
सरः, त्रि, (सृ + अच् ।) सारकः । भेदकः । यथा, राजवल्लभः । “पिप्पली मधुरा वृष्या कटुका दीपनी सरा ॥” गमनकर्त्तरि, त्रि ॥
सरः, [स्] क्ली, (सरतीति । सृ + “सर्व्वधातुभ्यो- ऽसुन् ।” उणा० ४ । १८८ । इति असुन् ।) सरोवरः । इत्यमरः । १ । १० । २६ ॥ (यथा, महाभारते । १ । १५६ । २४ । “तथैव वनदुर्गेषु पुष्पितद्रुमसानुषु । सरःसु रमणीयेषु पद्योत्पलयुतेषु च ॥”) अस्य विवरणं तडागपद्माकरशब्दयोर्द्रष्टव्यम् ॥ अस्य जलगुणाः । यथा, राजवल्लभः । “सारसं लघु तृष्णाघ्नं बल्यं स्वादु कषायवत् ॥” नीरम् । यथा । सरो नीरे तडागे च । इति रुद्रः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-287-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सर" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सरेसर (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सर (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन | सरि (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
सअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सरे 📚 ➤ जाने वाला, गतिशील
संस्कृत: कृत्रिमपद्माकरः · पर्याय: कासार, सरसी

स 📚 ➤ के साथ, मिला कर, के साथ-साथ, संयुक्त होकर, युक्त, सहित सपुत्र, संभार्य, सतृष्ण, सधन, सरोषम्, सकोपम्, सहरि आदि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सर 📚बड़ा जलाशय । ताल । तालाब🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सरे: सृ + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें