🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:37:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सर्जति

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सर्जति

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सर्जति

अर्थ: उपार्जन करना, प्राप्त करना

संस्कृत: अर्जने

अंग्रेज़ी: to procure,to earn, to obtain

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सर्ज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. सर्जता (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · तद्धित: सर्ज + तल् (भाववाचक)
  3. सर्जत् (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सर्ज् + शतृ
  4. सर्जत् (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सर्ज् + शतृ

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — सर्ज् (भ्वादिगण) · अर्थ: उपार्जन करना, प्राप्त करना (अर्जने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसर्जतिसर्जतःसर्जन्ति
मध्यमसर्जसिसर्जथःसर्जथ
उत्तमसर्जामिसर्जावःसर्जामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सर्जति · लिट्: ससर्ज · लुट्: सर्जिता · लृट्: सर्जिष्यति · लोट्: सर्जतात् · लङ्: असर्जत् · विधिलिङ्: सर्जेत् · आशीर्लिङ्: सर्ज्यात् · लुङ्: असर्जीत् · लृङ्: असर्जिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सर्जन · ण्वुल्: सर्जकः · तृच्: सर्जिता · ण्यत्: सर्ज्यः · तव्य: सर्जितव्यः · अनीयर्: सर्जनीयः · क्त: सर्जितः · क्तवतु: सर्जितवान् · शतृ: सर्जन् · स्य-शतृ: सर्जिष्यन् · क्त्वा: सर्जित्वा · ल्यप्: प्रसर्ज्य · तुमुन्: सर्जितुम् · णमुल्: सर्जम् · घञ्: सर्गः · क्तिन्: सर्क्ति · क्वसु: ससर्ज्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सर्ज्
सर्ज्
sarj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सर्ज् cl. 1. P. सर्जति, to rattle, creak, RV.
2. सर्ज् (cf. √ अर्ज्) cl. 1. P. सर्जति, to earn by labour, acquire, gain, Dhātup. vii, 50.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1184,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सर्ज् {c1c} A. (सर्जति) 1 To acquire, gain. --2 To earn by labour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1108-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सर्जतिसर्ज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सर्जता (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · तद्धित: सर्ज + तल् (भाववाचक) | सर्जत् (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सर्ज् + शतृ

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सर्जति 📚 ➤ उपार्जन करना, प्राप्त करना
संस्कृत: अर्जने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सर्ज् 📚cl. 1. P. सर्जति, to rattle, creak, RV🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬