🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:51:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ससारः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ससारः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ससारः

अर्थ: दुर्बल होना

संस्कृत: दौर्बल्ये

अंग्रेज़ी: to be weak

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सार धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. ससार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. सार धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक) (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — सार (चुरादिगण) · अर्थ: दुर्बल होना (दौर्बल्ये)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअससारत् / अससारद्अससारताम्अससारन्
मध्यमअससारःअससारतम्अससारत
उत्तमअससारम्अससारावअससाराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सारयति · लट् (आत्मने.): सारयते · लिट्: सारयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): सारयाञ्चक्रे · लुट्: सारयिता · लुट् (आत्मने.): सारयिता · लृट्: सारयिष्यति · लृट् (आत्मने.): सारयिष्यते · लोट्: सारयतात् · लोट् (आत्मने.): सारयताम् · लङ्: असारयत् · लङ् (आत्मने.): असारयत · विधिलिङ्: सारयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): सारयेत · आशीर्लिङ्: सार्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): सारयिषीष्ट · लुङ्: अससारत् · लुङ् (आत्मने.): अससारत · लृङ्: असारयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): असारयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सारण · ण्वुल्: सारकः · तृच्: सारयिता · यत्: सार्यः · तव्य: सारयितव्यः · अनीयर्: सारणीयः · क्त: सारितः · क्तवतु: सारितवान् · शतृ: सारयन् · स्य-शतृ: सारयिष्यन् · शानच्: सारयमाणः · क्त्वा: सारयित्वा · ल्यप्: प्रसार्य · तुमुन्: सारयितुम् · णमुल्: सारम् · क्तिन्: सार्ति · क्वसु: सारयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सार्
सार्
sār
🔵 मोनियर-विलियम्स
📗 अमरकोश — पर्याय
सार/गूदा (2.4.12) मज्जा
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सार् See √ शार्, p. 1066, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1208,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ससारःसार धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: ससार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | सार धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक) (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ससारः 📚 ➤ दुर्बल होना
संस्कृत: दौर्बल्ये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सार् 📚See √ शार्, p. 1066, col. 1🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें