🕉️ 23 November 2026, Monday · 05:19:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सहकारः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सहकारः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सहकारः

अर्थ: ‘ह’ की ध्वनि से युक्त

संस्कृत: अतिसुगन्धाम्रवृक्षः

व्युत्पत्ति: सह-कार

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सहकार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सहकार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासहकारःसहकारौसहकाराः
द्वितीयासहकारम्सहकारौसहकारान्
तृतीयासहकारेणसहकाराभ्याम्सहकारैः
चतुर्थीसहकारायसहकाराभ्याम्सहकारेभ्यः
पञ्चमीसहकारात् / सहकाराद्सहकाराभ्याम्सहकारेभ्यः
षष्ठीसहकारस्यसहकारयोःसहकाराणाम्
सप्तमीसहकारेसहकारयोःसहकारेषु
सम्बोधनहे सहकारहे सहकारौहे सहकाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सहकार
सहकार
sahakāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अत्यन्त सुगन्धित आम (2.4.33)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सहकार १ संज्ञा पुं [सं॰]
१. सुगंधियुक्त पदार्थ ।
२. आम का पेड़ ।
३. कलमी आम ।
४. आम की मंजरी या बौर (को॰) ।
५. आम्र का रस (को॰) ।
६. सहायक । मददगार ।
७. साथ मिलकर काम करना । सहयोग ।
सहकार २ वि॰ हकार की ध्वनी से युक्त [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सह—कार m. (for स-हकार See p. 1195, col. 1) acting with, co-operation, assistance, Kusum.; Bhāṣāp., Sch.
a kind of fragrant mango tree, MBh.; Kāv. &c.
सह—कार n. a m˚ blossom, Hariv.
m˚ juice, VarBṛS.
स—हकार mfn. (for सह-क्˚ See p. 1193, col. 3) having the sound ह (i.e. the sound used in calling), Nalod.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1193,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहकार पु० सह युगपत् किरति सौरभम् दूरात् कृ- अण् । अतिदूरगामिसौरभान्विते १ आम्रे अमरः । भावे घञ् । २ सहकर्मकरणे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5263,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहकारः, पुं, (सह युगपत् कारयति विक्षेपयति सौगन्धमिति । कृ + णिच् + अच् ।) अति- सौरभाम्रः । इत्यमरः । २ । ४ । ३३ ॥ (यथा, रघुः । ४ । ९ । “मन्दोत्कण्ठाः कृतास्तेन गुणाधिकतया गुरौ । फलेन सहकारस्य पुष्पोद्गम इव प्रजाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-313-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सहकार" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सहकारःसहकार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सहकारः 📚 ➤ ‘ह’ की ध्वनि से युक्त
संस्कृत: अतिसुगन्धाम्रवृक्षः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सहकार 📚सुगंधियुक्त पदार्थ🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सहकार

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सहकार = सह + कार अव्ययीभाव (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬