🕉️ 23 November 2026, Monday · 05:10:33 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सहदेवा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सहदेवाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सहदेवाः

अर्थ: पाँडवों का कनिष्ठ भ्राता, नकुल का जुडँवा भाई जो अश्विनी कुमारों की कृपा से माद्री के पेट से उत्पन्न हुआ, यह मानव-सौन्दर्य का एक आदर्श माना जाता हैं

व्युत्पत्ति: सह-देवः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सहदेव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. सहदेवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. सहदेव (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. सहदेवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. सहदेवा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. सहदेवा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सहदेव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासहदेवःसहदेवौसहदेवाः
द्वितीयासहदेवम्सहदेवौसहदेवान्
तृतीयासहदेवेनसहदेवाभ्याम्सहदेवैः
चतुर्थीसहदेवायसहदेवाभ्याम्सहदेवेभ्यः
पञ्चमीसहदेवात् / सहदेवाद्सहदेवाभ्याम्सहदेवेभ्यः
षष्ठीसहदेवस्यसहदेवयोःसहदेवानाम्
सप्तमीसहदेवेसहदेवयोःसहदेवेषु
सम्बोधनहे सहदेवहे सहदेवौहे सहदेवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सहदेव
सहदेव
sahadeva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सहदेव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. राजा पांडु के पाँच पुत्रों में से सबसे छोटे पुत्र । विषेश—कहते हैं कि माद्री के गर्भ और अश्विनी कुमारों के औरस से इनका जन्म हुआ था; और ये पुरुषोचित सौंदर्य के आदर्श माने जाते थे । द्रौपदी के गर्भ से इन्हें श्रुतसेन नामक पुत्र उत्पन्न हुआ था । ये बड़े विद्वान थे । विशेष दे॰ पांडु ।
२. जरासंध का पुत्र । महाभारत युद्ध में इसनें पांडवों के विपक्षियों का साथ दिया था । यह अभिमन्यु के हाथ से मारा गया था ।
३. हरिवंश के अनुसार हर्यश्व के एक पुत्र का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सह—देव (सह-), mfn. with the gods, MBh.; BhP.
सह—देव m. N. of a Ṛṣi (with the patr. वार्षागिर), RV. i, 107
of a man (with the patr. शाञ्जय), ŚBr.
of the youngest of the five Pāṇḍava princes (son of Mādrī and reputed son of Pāṇḍu, but really son of the Aśvins, and twin-brother of Nakula; see माद्री, MBh.)
of a son of Haryaśvata, Hariv.
of a son of Harṣa-vardhana, VP.
of a son of Haryavana, BhP.
of a son of Soma-datta, Hariv.
of a son of Jarā-saṃdha, ib.
of a son of Divā-kara, VP.
of a son of Devāpi, ib.
of a son of Divārka, BhP.
of a son of Su-dāsa, VP.
of a son of Su-prabuddha and uncle of Gautama Buddha, Buddh.
of a Rājaputra (mentioned together with Yudhiṣṭhira), Rājat.
of an author (also with भट्ट), Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1194,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहदेव पु० सह दीव्यति दिव--अच् । २ माद्रीसुते पाण्डव- भेदे मेदि० २ बलायां ३ दण्डोत्पले ४ शारिरोषधौ च स्त्री मेदि० टाप् । ५ सर्पाक्ष्यां स्त्री मेदि० ङीष ङीषन्तः । ६ पीतदण्डीत्पलायां रत्नमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5264,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहदेवः, पुं, (पाण्डवविशेषः । इति मेदिनी ॥ स च पाण्डुराजस्य पञ्चमपुत्त्रः । माद्रीगर्भे अश्विनीकुमाराभ्यां जातः ॥ जरासन्धसुतः । स युधिष्ठिरसमकालीनो मगधेषु राजासीत् । इति श्रीभागवतम् ॥ (हर्य्यश्वनसुतः । यथा, हरिवंशे । २९ । ३ । “हर्य्यश्वनसुतो राजा सहदेवः प्रतापवान् । सहदेवस्य धर्म्मात्मा नदीन इति विश्रुतः ॥” सोमदत्तपुत्त्रः । यथा, तत्रैव । ३२ । ८० । “सोमदत्तस्य दायादः सहदेवो महायशाः । सहदेवसुतश्चापि सोमको नाम पार्थिवः ॥” देवैः सह वर्त्तमाने, त्रि । यथा, भागवते । ४ । २ । ८ । “श्रूयतां ब्रह्मर्षयो मे सहदेवाः सहाग्नयः । साधूनां ब्रुवतो वृत्तं नाज्ञानान्नच मत्सरात् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-313-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सहदेव" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सहदेवाःसहदेव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: सहदेवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | सहदेव (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सहदेवाः 📚 ➤ पाँडवों का कनिष्ठ भ्राता, नकुल का जुडँवा भाई जो अश्विनी कुमारों की कृपा से माद्री के पेट से उत्पन्न हुआ, यह मानव-सौन्दर्य का एक आदर्श माना जाता हैं

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सहदेव 📚राजा पांडु के पाँच पुत्रों में से सबसे छोटे पुत्र । विषेश—कहते हैं कि …🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सहदेव = सह + देव अव्ययीभाव (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬