🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:47:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सहसी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सहसी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सहसी

अर्थ: मंगसिर का महीना

संस्कृत: सामर्थ्यम्, बलम् · पर्याय: मार्गशीर्ष, मार्ग, आग्रहायणिक

व्युत्पत्ति: सह् + असि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सहस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. सहस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. सहस् (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. सहसिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सहस् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासहःसहसीसहांसि
द्वितीयासहःसहसीसहांसि
तृतीयासहसासहोभ्याम्सहोभिः
चतुर्थीसहसेसहोभ्याम्सहोभ्यः
पञ्चमीसहसःसहोभ्याम्सहोभ्यः
षष्ठीसहसःसहसोःसहसाम्
सप्तमीसहसिसहसोःसहस्सु / सहःसु
सम्बोधनहे सहःहे सहसीहे सहांसि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सहस्
सहस्
sahas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
मार्गशीर्ष मास के नाम (1.4.16) मार्ग · आग्रहायणिक
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सहस् mfn. powerful, mighty, victorious (superl. तम), RV.
सहस् m. the month Mārgaśīrṣa or Agrahāyaṇa (November-December), the winter season, VS.; Suśr.; Pur.
सहस् n. strength, power, force, victory (सहसस् पुत्र or ˚सः सूनु m. ‘son of strength’, N. of Agni in RV.; सहसा ind. See below; सहोभिः ind. = ‘mightily, intensely’), RV. &c. &c.
सहस् n. water, Naigh. i, 12
light, L.; N. of various Sāmans, ĀrṣBr.
सहस् [cf. Goth. sigis; Angl.Sax. sigor, sige; Germ. Sieg.]
सहस् , ˚स &c. See p. 1193, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1193,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सहस् m. [सह् --असि] 1 The month called Mārgaśīrṣa; Śi. 6. 57; 16. 47. --2 The winter season. --n. 1 Power, might, strength. --2 Force, violence. --3 Victory, conquering. --4 Lustre, brightness. --5 Water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1112-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहस् न० सह--असि । १ बले २ ज्योतिषि च शब्दर० ३ भा- र्गशीर्षे मासे पु० अमरः । “सहसा सहसा कृतबेपथु- रिति” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5267,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सहसीसहस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: सहस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | सहस् (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सहसी 📚 ➤ मंगसिर का महीना
संस्कृत: सामर्थ्यम्, बलम् · पर्याय: मार्गशीर्ष, मार्ग, आग्रहायणिक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सहस् 📚mfn. powerful, mighty, victorious (superl. तम), RV🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सहस्
मार्गशीर्ष मास के नाम (१.४.१६) — मार्ग, आग्रहायणिक
बल/शक्ति (२.८.१०२) — द्रविण, तरस्, बल, शौर्य, स्थाम, शुष्म, शक्ति, पराक्रम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें