🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:49:51 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

साकोटक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सा-+कोटक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कोटक

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: curving, bending, W.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कोटक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कोटक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कुट् + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कोटक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकोटकःकोटकौकोटकाः
द्वितीयाकोटकम्कोटकौकोटकान्
तृतीयाकोटकेनकोटकाभ्याम्कोटकैः
चतुर्थीकोटकायकोटकाभ्याम्कोटकेभ्यः
पञ्चमीकोटकात् / कोटकाद्कोटकाभ्याम्कोटकेभ्यः
षष्ठीकोटकस्यकोटकयोःकोटकानाम्
सप्तमीकोटकेकोटकयोःकोटकेषु
सम्बोधनहे कोटकहे कोटकौहे कोटकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कोटक
कोटक
koṭaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कोटक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. झोपड़ी बनानेवाल व्यक्ति ।
२. एक वर्णसंकर जाति । संगतराश ओर कुम्हार की लड़की से उत्पन्न व्यक्ति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोटक m. curving, bending, W.
कोटक m. a builder of sheds or huts, thatcher, carpenter (man of mixed caste, son of a mason and of the daughter of a potter), BrahmaP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (312,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोटक a. Curving, bending. --कः 1 A builder of sheds, thatcher. --2 A mixed caste; (offspring of a mason by a daughter of a potter).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0425-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोटक पुं स्त्री कुट--ल्वुल् जातिभेदे ब्रह्मवै० जातिशब्दे विवृतिः स्त्रियां ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2262,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोटकः, पुं, (कुट् + कर्त्तरि ण्वुल् ।) गृहकारकः । घरामि इति भाषा । स तु कुम्भकार्य्या गर्भे अट्टालिकाकारस्यौरसजातः । इति ब्रह्मवैवर्त्त पुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-201-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सा-कोटकसमास: सा + कोटक तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: कोटक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कुट् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: कोटक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कुट् + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

साकोटक 📚सा 📚कोटक ➤ सा (वह) + कोटक (curving, bending, W. (अंग्रेज़ी कोश))

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सा 📚समान । तुल्य । सदृश । बराबर । जैसे,—उनका रंग तुम्ही सा है🟠🔵🟣🟢🟤
कोटक 📚झोपड़ी बनानेवाल व्यक्ति🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • साकोटक = सा + कोटक तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • कोटक: कुट् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬