🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:49:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

साकोह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

साकः+ह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

साकः

अर्थ: सींचना, गीला करना, सेवा करना, सेवा करके संतुष्ट रहना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: सेचने सेवने च

अंग्रेज़ी: to sprinkle,to serve, to satisfy

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. साक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सच् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — साक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासाकःसाकौसाकाः
द्वितीयासाकम्साकौसाकान्
तृतीयासाकेनसाकाभ्याम्साकैः
चतुर्थीसाकायसाकाभ्याम्साकेभ्यः
पञ्चमीसाकात् / साकाद्साकाभ्याम्साकेभ्यः
षष्ठीसाकस्यसाकयोःसाकानाम्
सप्तमीसाकेसाकयोःसाकेषु
सम्बोधनहे साकहे साकौहे साकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — सच् (भ्वादिगण) · अर्थ: सींचना, गीला करना, सेवा करना, सेवा करके संतुष्ट रहना (सेचने सेवने च)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसचतेसचेतेसचन्ते
मध्यमसचसेसचेथेसचध्वे
उत्तमसचेसचावहेसचामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): सचते · लिट् (आत्मने.): सेचे · लुट् (आत्मने.): सचिता · लृट् (आत्मने.): सचिष्यते · लोट् (आत्मने.): सचताम् · लङ् (आत्मने.): असचत · विधिलिङ् (आत्मने.): सचेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): सचिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): असचिष्ट · लृङ् (आत्मने.): असचिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सचन · ण्वुल्: साचकः · तृच्: सचिता · ण्यत्: साच्यः · तव्य: सचितव्यः · अनीयर्: सचनीयः · क्त: सचितः · क्तवतु: सचितवान् · शानच्: सचमानः · क्त्वा: सचित्वा · ल्यप्: प्रसच्य · तुमुन्: सचितुम् · णमुल्: साचम् · घञ्: साकः · क्तिन्: सक्ति · क्वसु: सेचिवान्

ह

अर्थ: बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है ‘सचमुच’ यथार्थ में निश्चय ही आदि, परन्तु कभी कभी इसका उपयोग बिना किसी विशेष अर्थ को प्रकट किये केवल पादपूर्ति के निमित्त भी किया जाता है, विशेष कर वैदिक साहित्य में

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — साक
साक
sāka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
साक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शाक] शाक । साग । सब्जी । तरकारी । भाजी ।
साक २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰]
१. दे॰ सागौन ।
साक ३ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ साख] दे॰
१. 'धाक' । उ॰—को हौ तुम अब का भए, कहाँ गए करि साक ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰३, पृ॰३४० ।
२. दे॰ साख ।उ॰—तहाँ कबीरा चढ़ि गया, गहि सतगुरु की साक ।—कबीर सा॰ सं॰, पृ॰ ६० ।
साक ४ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰ साक़]
१. वृक्ष का तना या धड़ ।
२. पौधे की शाख या डठल ।
३. पिंडली [को॰] ।
साक ५ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ शङ्क] शंका । दुविधा । उ॰—मन फाटा बाइक बुरै मिटी सगाई साक ।—कबीर ग्रं॰, पृ॰ ६० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
साक n. = 2. शाक, a vegetable, herb, culinary herb, Uṇ. iii, 43, Sch.
साकं, in comp. for साकम्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1197,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
साकं A vegetable, herb; cf. शाक.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1113-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
साकं, व्य, सहार्थम् । इत्यमरः । ३ । ४ । ४ ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ४ । १३६ । “अहं जनन्या गुरुभिश्च साक- मासाद्य लक्ष्मीमवसं चिराय ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-321-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
साकःसाक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सच् + घञ् 📚
हअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

साकः 📚 ➤ सींचना, गीला करना, सेवा करना, सेवा करके संतुष्ट रहना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: सेचने सेवने च

ह 📚 ➤ बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है ‘सचमुच’ यथार्थ में निश्चय ही आदि, परन्तु कभी कभी इसका उपयोग बिना किसी विशेष अर्थ को प्रकट किये केवल पादपूर्ति के निमित्त भी किया जाता है, विशेष कर वैदिक साहित्…

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
साक 📚शाक । साग । सब्जी । तरकारी । भाजी🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
साकोहसाकः + हविसर्ग → उ (हशि च) हशि च (६.१.११४)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • साकः: सच् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें