🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:11:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सिलवट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सिल+वट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सिल

अर्थ: बीनना, एक एक कर के बीनना

संस्कृत: उञ्छे

अंग्रेज़ी: to glean

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सिल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — सिल् (तुदादिगण) · अर्थ: बीनना, एक एक कर के बीनना (उञ्छे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसिलतात् / सिलताद् / सिलतुसिलताम्सिलन्तु
मध्यमसिल / सिलतात् / सिलताद्सिलतम्सिलत
उत्तमसिलानिसिलावसिलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सिलति · लिट्: सिषेल · लुट्: सेलिता · लृट्: सेलिष्यति · लोट्: सिलतात् · लङ्: असिलत् · विधिलिङ्: सिलेत् · आशीर्लिङ्: सिल्यात् · लुङ्: असेलीत् · लृङ्: असेलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सेलन · ण्वुल्: सेलकः · तृच्: सेलिता · ण्यत्: सेल्यः · तव्य: सेलितव्यः · अनीयर्: सेलनीयः · क्त: सिलितः · क्तवतु: सिलितवान् · शतृ: सिलन् · स्य-शतृ: सेलिष्यन् · क्त्वा: सिलित्वा · ल्यप्: प्रसिल्य · तुमुन्: सेलितुम् · णमुल्: सेलम् · घञ्: सेलः · क्तिन्: सिल्ति · क्वसु: सिषिल्वान्

वट

अर्थ: घेरना, गूंथना, एकत्र करना

संस्कृत: वेष्टने

अंग्रेज़ी: to cover,to surround,to string, to collect, to bring together

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वट् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. वट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वट् (भ्वादिगण) · अर्थ: घेरना, गूंथना, एकत्र करना (वेष्टने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवटतात् / वटताद् / वटतुवटताम्वटन्तु
मध्यमवट / वटतात् / वटताद्वटतम्वटत
उत्तमवटानिवटाववटाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वटति · लिट्: ववाट · लुट्: वटिता · लृट्: वटिष्यति · लोट्: वटतात् · लङ्: अवटत् · विधिलिङ्: वटेत् · आशीर्लिङ्: वट्यात् · लुङ्: अवटीत् · लृङ्: अवटिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वटन · ण्वुल्: वाटकः · तृच्: वटिता · ण्यत्: वाट्यः · तव्य: वटितव्यः · अनीयर्: वटनीयः · क्त: वटितः · क्तवतु: वटितवान् · शतृ: वटन् · स्य-शतृ: वटिष्यन् · क्त्वा: वटित्वा · ल्यप्: प्रवट्य · तुमुन्: वटितुम् · णमुल्: वाटम् · घञ्: वाटः · क्तिन्: वट्टि · क्वसु: ववट्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सिल्
सिल्
sil
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सिल् (also written शिल्) cl. 6. P. शिलति, to glean, Dhātup. xxviii, 70.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1073,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सिलसिल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
वटवट् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सिल 📚 ➤ बीनना, एक एक कर के बीनना
संस्कृत: उञ्छे

वट 📚 ➤ घेरना, गूंथना, एकत्र करना
संस्कृत: वेष्टने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सिल् 📚(also written शिल्) cl. 6. P. शिलति, to glean, Dhātup. xxviii, 70🔵
वट् 📚(prob. invented to serve as a root for the words below; cf. √ 1. वृत्)…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें