🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:08:26 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुखदः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुखदः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुखदः

अर्थ: सुख देने वाला

व्युत्पत्ति: सुख-द

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सुखद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. सुखदा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. सुखदा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. खद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + खद् + अच्
  5. सुखदा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सुखद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासुखदःसुखदौसुखदाः
द्वितीयासुखदम्सुखदौसुखदान्
तृतीयासुखदेनसुखदाभ्याम्सुखदैः
चतुर्थीसुखदायसुखदाभ्याम्सुखदेभ्यः
पञ्चमीसुखदात् / सुखदाद्सुखदाभ्याम्सुखदेभ्यः
षष्ठीसुखदस्यसुखदयोःसुखदानाम्
सप्तमीसुखदेसुखदयोःसुखदेषु
सम्बोधनहे सुखदहे सुखदौहे सुखदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सुखद
सुखद
sukhada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुखद १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ सुखदा] सुख देनेवाला । आनंद देनेवाला । सुखदायी । आरामदेह ।
सुखद २ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु का स्थान । विष्णु का आसन ।
२. विष्णु ।
३. संगीत में एक प्रकार का ताल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुख—द mf(आ)n. giving pleasure or delight, Kāv.; VarBṛS.
सुख—द m. N. of Viṣṇu, MBh.
a partic. class of deceased ancestors, MārkP.
(in music) a kind of measure, Saṃgīt.
सुख—द n. the abode of Viṣṇu, L.
N. of a Varṣa in Plakṣa-dvīpa, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1221,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुखद पु० सुख ददाति दा--क । १ विष्णौ विष्णुस० । “विंशत्य- क्षरसंयुक्तो ध्रवः सुखदसंज्ञकः । शृङ्गारवीरयोर्ज्ञेयो गुरु- णैकेनं मण्डित” सं० गी० उक्ते २ ध्रुवभेदे । ३ सुखदातरि त्रि० ४ स्वर्गवेश्यायां स्त्री शब्दरत्ना० । ५ शमीवृक्षे स्त्री राजनि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5309,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुखदं, क्ली, (सुखं ददातीति । दा + कः ।) विष्णोः स्थानम् । विष्णोरासनम् । इति केचित्
सुखदः, पुं, (सुखं ददातीति । दा + कः ।) विष्णुः यथा । सुखदोऽनैकदोऽग्रजः । इति तस्य सहस्रनामस्तोत्रम् ॥ तालभेदः । यथा, -- “विंशत्यक्षरसंयुक्तो ध्रुवः सुखदसंज्ञकः । शृङ्गारवीरयोर्ज्ञेयो गुरुणैकेन मण्डितः ॥” इति संगीतदामोदरः ॥ सुखदातरि, त्रि ॥ (यथा, वृहत्संहितायाम् । १०४ । ३८ । “हरिणप्लुतशावविचित्रितं रिपुगते मनसः सुखदं गुरौ ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-363-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुखद" आता है (20)
अभिराम आनंददायक । मनोहर । सुखद । सुंदर । प्रिय । रम्यइरावत् तृप्तिदायक । सुखदसुखावह सुख देनेवाला । आराम देनेवाला । सुखदसुखकर सुख देनेवाला । सुखदरसद आनंददायक । सुखदसुख्य सुखकर । सुखद । सुखदायकसुखनीय सुखद । आनंदप्रदसौख्यद सुख देनेवाला । आनंद देनेवाला । सुखदसुखदायक सुख देनेवाला । आराम देनेवाला । सुखदसुखप्रद सुख देनेवाला । सुखदायक । सुखदसुखजनक सुखदायक । आनंददायक । सुखदबिसरामी पु वि॰ विश्राम देनेवाला । सुख देनेवाला । सुखदसुखदाता सुख देनेवाला । आनंद देनेवाला । आराम देनेवाला । सुखदसुखदायी सुख देनेवाला । आनंद देनेवाला । सुखदसुखदैनी पु वि॰ सुख देनेवाली । आनंद देनेवाली । सुखदसौख्यदायी सुख देनेवाला । सुखदसुख मन की वह उत्तम तथा प्रिय अनुभूति जिसके द्वारा अनुभव करनेवाले का विशेष …हृदयंगम मन में आया हुआ । मन में बैठा हुआसुखारी †पु वि॰सुहेला सुहावना । सुंदर

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुखदःसुखद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सुखदा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | सुखदा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुखदः 📚 ➤ सुख देने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सुखद 📚सुख देनेवाला । आनंद देनेवाला । सुखदायी । आरामदेह🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें