🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:12:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुगः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुगः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुगः

अर्थ: सजीली चाल चलने वाला

व्युत्पत्ति: सु-ग

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सुग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. गा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + गै + अच्
  3. गा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + गै + अच्
  4. गा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सु + गै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सुग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासुगःसुगौसुगाः
द्वितीयासुगम्सुगौसुगान्
तृतीयासुगेनसुगाभ्याम्सुगैः
चतुर्थीसुगायसुगाभ्याम्सुगेभ्यः
पञ्चमीसुगात् / सुगाद्सुगाभ्याम्सुगेभ्यः
षष्ठीसुगस्यसुगयोःसुगानाम्
सप्तमीसुगेसुगयोःसुगेषु
सम्बोधनहे सुगहे सुगौहे सुगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सुग
सुग
suga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुग १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सुख ।
२. गंधर्व ।
३. सन्मार्ग । उत्तम मार्ग ।
४. पुरीष । विष्ठा । मल [को॰] ।
सुग २ वि॰
१. सुंदर । ललित । चारु ।
२. अच्छी चाल या सुंदर गतिवाला ।
३. सुबोध । सराल ।
४. सुलभ । सुगम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सु-ग mf(आ)n. (i.e. 5. सु + 2. ग; √ गम्) going well or gracefully, having a graceful gait, W.
easily passed, easy to traverse, RV.; AV.; TBr.; Lāṭy.
easy of access, Kathās.; Hcat.
easy to obtain, RV.; TS.; Pañcat.
easily understood, intelligible, MW.
सु-ग n. a good path
easy or successful course, RV.; VS.
faeces, L.
2. सु-ग mfn. (i.e. 5. सु + 3. ग; √ गै) singing well or beautifully, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1222,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुग न० सुष्ठु च्छति निर्याति गम--ड । १ विष्ठायाम् शब्दच० २ सुगमे त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5310,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुगं, क्ली, (सुखेन गच्छति निर्य्यातीति । गम + डः ।) विष्ठा । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (सुखेन गच्छत्यस्मिन्निति । “सुदुरोरधिकरणे ।” ३ । २ । ४८ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या डः । सुख- गन्तव्यो देशादिः ॥) सुन्दरगामिनि, त्रि ॥ (सुन्दरं गायतीति । गै + कः । शोभनगीत- शालिनि च त्रि ॥ यथा, भागवते । १० । १२ । ३४ । “गीतैः सुगा वाद्यधराश्च वाद्यकैः स्तवैश्च विप्रा जयनिस्वनैर्गणाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-365-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुगःसुग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + गै + अच् | गा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + गै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुगः 📚 ➤ सजीली चाल चलने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सुग 📚सुख🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें