🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:13:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुधांग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुधाम्+ग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुधाम्

अर्थ: देवों का पेय, पीयूष, अमृत

संस्कृत: अमृतम्, लेपः, सीहुण्डः · पर्याय: पीयूष, अमृत

व्युत्पत्ति: सुष्ठु धीयते, पीयते धे (धा) + क + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सुधा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. धा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + धे + अच्
  3. धा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + धे + अच्
  4. धा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सु + धे + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सुधा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासुधासुधेसुधाः
द्वितीयासुधाम्सुधेसुधाः
तृतीयासुधयासुधाभ्याम्सुधाभिः
चतुर्थीसुधायैसुधाभ्याम्सुधाभ्यः
पञ्चमीसुधायाःसुधाभ्याम्सुधाभ्यः
षष्ठीसुधायाःसुधयोःसुधानाम्
सप्तमीसुधायाम्सुधयोःसुधासु
सम्बोधनहे सुधेहे सुधेहे सुधाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ग

अर्थ: जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

व्युत्पत्ति: गै-क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागःगौगाः
द्वितीयागम्गौगान्
तृतीयागेनगाभ्याम्गैः
चतुर्थीगायगाभ्याम्गेभ्यः
पञ्चमीगात् / गाद्गाभ्याम्गेभ्यः
षष्ठीगस्यगयोःगानाम्
सप्तमीगेगयोःगेषु
सम्बोधनहे गहे गौहे गाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सुधा
सुधा
sudhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अमृत के नाम (1.1.59) पीयूष · अमृत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुधा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. अमृत । पीयुष । अमी ।
२. मकरंद ।
३. गंगा ।
४. जल ।
५. दूध ।
६. रस । अर्क ।
७. मूर्विका । मरोड़फली ।
८. आँवला । आमलकी ।
९. हर्रे । हरीतकी
१०. सेहुँड़ । थूहर ।
११. सरिवन । शालपर्णी ।
१२. बिजली । विद्युत् ।
१३. पृथ्वी । धरती । जमीन ।
१४. विष । जहर । हला- हल ।
१५. चूना ।
१६. ईंट । इष्टका ।
१७. गिलोय । गुड़ुची ।
१८. रुद्र की स्त्री ।
१९. एक प्रकार का वृत्त ।
२०. पुत्री ।
२१. वधू ।
२२. धाम । घर ।
२३. मधु । शहद ।
२४. श्वेतता । सफेदी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सु—धा f. (√ 1. धा; for 2. सु-धा &c. See s.v.) welfare, ease, comfort, AV.; AitBr.
2. सु-धा f. (fr. 5. सु-√ धे; for 1. सु-धा, ‘welfare’, see col. 2) ‘good drink’, the beverage of the gods, nectar (cf. 2. धातु, p. 514), MBh.; Kāv. &c.
the nectar or honey of flowers, L.
juice, water, L.
milk (also pl.), VarBṛS.; Pañcar.
white wash, plaster, mortar, cement, MBh.; R. &c.
a brick, L.
lightning, L.
the earth, Gal.
Euphorbia Antiquorum or another species, Car.
Sanseviera Roxburghiana, L.
Glycine Debilis, L.
Emblica or yellow Myrobalan, L.
a kind of metre, Ked.
N. of the wife of a Rudra, BhP.
of the Ganges, L.
N. of various works.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1225,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुधा [सुष्ठु धीयते पीयते धे-धा वा क Tv.] 1 The beverage of the gods, nectar, ambrosia; निपीय यस्य क्षितिरक्षिणः कथां तथाद्रियंते न बुवाः सुधामपि N. 1. 1. --2 The nectar or honey of flowers. --3 Juice. --4 Water. --5 N. of the Ganges. --6 Whitewash, plaster, mortar; कैलासगिरिणेव सुधासितेन प्राकोरण परिगता K., R. 16. 18. --7 A brick. --8 Lightning. --9 The milk-hedge plant. --10 Emblic myrobalan. --11 Yellow myrobalan. --Comp. --अंशुः {1} the moon. {2} camphor. ˚रत्नं a pearl. --अंगः, --आकारः, --आधारः, --आवासः the moon. --उद्भवः N. of Dhanvantari. --जीविन् m. a plasterer, bricklayer. --द्रवः a nectar-like fluid. --धवलित a. plastered, white-washed. --निधिः {1} the moon. {2} camphor. --पाणिः an epithet of Dhanvantari, the physician of the gods. --भवनं a stuccoed house. --भित्तिः f. {1} a plastered wall. {2} a brickwall. {3} the fifth Muhūrta or hour after noon. --भुज् m. a god, deity. --भृतिः {1} the moon. {2} camphor. {3} a sacrifice, an oblation. --मयं {1} a brick or stone building. {2} a royal palace. --मदेकः camphor. --वर्षः a shower of nectar --वर्षिन् m. {1} an epithet of Brahman. {2} the moon. {3} camphor. --वासः {1} the moon. {2} camphor. --वासा a kind of cucumber. --सित a. {1} white as mortar. {2} bright as nectar. {3} bound by nectar; जगतीशरणे युक्तो हरिकांतः सुधासितः Ki. 15. 45. (where it has senses 1 and {2} also). --सूतिः {1} the moon. {2} a sacrifice. {3} a lotus. --स्यंदिन् [] a. ambrosial, flowing with nectar; Bh. 2. 6. --स्रवा uvula or soft palate. --हरः an epithet of Garuḍa; see गरुड.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1131-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुधा स्त्री सुष्ठु धीयते पीयते अर्प्यते या धे धा--वा क । १ अमृते अमरः २ लेपनद्रव्ये (कणीचुन) ३ मूर्वायाम् [] ४ स्नु ह्यां ५ गङ्गायाम् ६ इष्टकायां मेदि० ७ विद्युति ८ रसे ९ जले १० धात्र्याम् नानार्थको० ११ हरीतक्याम् १२ मधुनि शब्दच० १३ शालपर्ण्याञ्च राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5313-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुधा, स्त्री, (सुखेन धीयते पीयते इति । धेट पाने + “आतश्चोपसर्गे ।” ३ । ३ । १०६ । इत्यङ् । टाप् ।) अमृतम् । इत्यमरः । १ । १ । ५१ ॥ (यथा, रामायणे । २ । ६१ । १३ । “न पश्चात्तेऽपि मन्यन्तेसुधामपि सुरोपमाः ॥” लेपनम् । (यथा, माघे । १२ । ६२ । “सेनासुधाक्षालितसौधसम्पदां पुरां बहूनां परभागमाप सा ॥”) मूर्व्वी । स्नुंही । (यथा, -- “सेहुण्डः सिंहतुण्डः स्याद्वज्री वज्रद्रुमोऽपि च सुधा समन्तदुग्धा च स्नुक् स्त्रियां स्यात् स्नुही गुडा ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) गङ्गा । इष्टका । इति मेदिनी ॥ विद्युत् । रसः तोयम् । (यथा, -- “रसायनमिवर्षीणां देवनामामृतं यथा । सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४३ अध्यायः ॥) धात्री । इति नानार्थध्वनिमञ्जरी ॥ हरितकी मधु । इति शब्दचन्द्रिका ॥ शालपर्णी । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-370-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुधा" आता है (13)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुधाम्सुधा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + धे + अच् | धा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + धे + अच्
गग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुधाम् 📚 ➤ देवों का पेय, पीयूष, अमृत
संस्कृत: अमृतम्, लेपः, सीहुण्डः · पर्याय: पीयूष, अमृत

ग 📚 ➤ जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सुधा 📚अमृत । पीयुष । अमी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सुधा
अमृत के नाम (१.१.५९) — पीयूष, अमृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
सुधांगसुधाम् + गअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ग: गै-क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬