🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:51:43 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुफलम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुफलम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुफलम्

अर्थ: अत्यन्त फल देने वाला, बहुत उत्पादक

व्युत्पत्ति: सु-फल

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सुफल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. सुफल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. सुफल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सुफल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासुफलःसुफलौसुफलाः
द्वितीयासुफलम्सुफलौसुफलान्
तृतीयासुफलेनसुफलाभ्याम्सुफलैः
चतुर्थीसुफलायसुफलाभ्याम्सुफलेभ्यः
पञ्चमीसुफलात् / सुफलाद्सुफलाभ्याम्सुफलेभ्यः
षष्ठीसुफलस्यसुफलयोःसुफलानाम्
सप्तमीसुफलेसुफलयोःसुफलेषु
सम्बोधनहे सुफलहे सुफलौहे सुफलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सुफल
सुफल
suphala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुफल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छोटा अमलतास । कर्णिकार ।
२. बादाम ।
३. अनार । दाड़िम ।
४. बैर । बदर ।
५. मूँग । मुद्ग ।
६. कैथ । कपित्थ ।
७. बिजौरा नीबू । मातुलुंग ।
८. सुंदर फल ।
९. अच्छा परिणाम ।
सुफल २ वि॰
१. सुंदर फलवाला (अस्त) ।
२. सुंदर फलों से युक्त ।
३. सफल । कृतकार्य । कृतार्थ । कामयाब ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—फल or सु-फल, mf(आ)n. yielding much or good fruit, fruitful, RV.; AV.
having a good blade (as a sword), MBh.
सु—फल m. (only L.) the wood-apple tree, Feronia Elephantum
the citron tree
Pterospermum Acerifolium
the pomegranate tree
Zizyphus Jujuba
Phaseolus Mungo
सु-फल &c. See p. 1229, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1229,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुफल पु० सुष्ठु फलमस्य । १ दाडिमे २ बदरे ३ मुद्गे ४ कर्णि कारे राजनि० । ५ कपित्थे शब्दच० ६ सुन्दरफलयुते त्रि० । ७ इन्द्रवारुण्यां ८ कुष्माण्ड्यां ९ कदल्यां १० कपिलद्राक्षायां ११ काश्मर्य्याञ्च स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5315,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुफलम्सुफल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सुफल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | सुफल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुफलम् 📚 ➤ अत्यन्त फल देने वाला, बहुत उत्पादक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सुफल 📚छोटा अमलतास । कर्णिकार🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें