🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:58:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुमद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुमद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुमद

अर्थ: हर्षित होना, थकना, श्रान्त होना

संस्कृत: हर्षग्लेपनयोः

अंग्रेज़ी: to enjoy, to be happy, to be tired, to be distressed

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सु + मद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. सुमद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. सुमद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — मद् (भ्वादिगण) · अर्थ: हर्षित होना, थकना, श्रान्त होना (हर्षग्लेपनयोः)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममदतात् / मदताद् / मदतुमदताम्मदन्तु
मध्यममद / मदतात् / मदताद्मदतम्मदत
उत्तममदानिमदावमदाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मदति · लिट्: ममाद · लुट्: मदिता · लृट्: मदिष्यति · लोट्: मदतात् · लङ्: अमदत् · विधिलिङ्: मदेत् · आशीर्लिङ्: मद्यात् · लुङ्: अमदीत् · लृङ्: अमदिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मदन · ण्वुल्: मादकः · तृच्: मदिता · यत्: मद्यः · तव्य: मदितव्यः · अनीयर्: मदनीयः · क्त: मत्तः · क्तवतु: मत्तवान् · शतृ: मदन् · स्य-शतृ: मदिष्यन् · क्त्वा: मदित्वा · ल्यप्: प्रमद्य · तुमुन्: मदितुम् · णमुल्: मादम् · घञ्: मादः · क्तिन्: मत्ति · क्वसु: मेदिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मद्
मद्
mad
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
मदजल (2.8.37) दान
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मद् base of the first pers. pron. in the sg. number (esp. in comp.)
2. मद् (cf. √ मन्द्) cl. 4. P. (Dhātup. xxvi, 99) माद्यति (ep. also ˚ते; Ved. also cl. 1. P. Ā. मदति, ˚ते; cl. 3. P. ममत्ति, ˚त्तु, ममदत्, अममदुः; Ved. Impv. मत्सि, ˚स्व; pf. ममाद; aor. अमादिषुः, अमत्सुः, अमत्त; Subj. मत्सति, ˚सत्; fut. मदिता, मदिष्यति Gr.; Ved. inf. मदितोस्), to rejoice, be glad, exult, delight or revel in (instr. gen. loc., rarely acc.), be drunk (also fig.) with (instr.), RV. &c. &c.; to enjoy heavenly bliss (said of gods and deceased ancestors), RV.; TBr.; to boil, bubble (as water), RV.; TS.; ŚBr.; Hariv.; to gladden, exhilarate, intoxicate, animate, inspire, RV. : Caus. मादयति or मदयति, ˚ते (Dhātup. xxxiii, 31, xix, 54; aor. अमीमदत् or अममदत्; Ved. inf. मादयध्यै), to gladden, delight, satisfy, exhilarate, intoxicate, inflame, inspire, RV. &c. &c.; (Ā.) to be glad, rejoice, be pleased or happy or at ease, RV.; VS.; Kauś.; (Ā.) to enjoy heavenly bliss, RV.; TBr.; BhP. : Desid. मिमदिषति Gr.: Intens. मामद्यते, मामत्ति, ib.
मद् [Perhaps orig. ‘to be moist’; cf. Gk. μαδάω; Lat. madere.]
2. मन्द् or मद् (only ममत्तन, ममन्धि, अममन्), to tarry, stand still, pause, RV. (cf. उप-नि-√ मन्द् and नि-√ मद्) : Caus. See मन्दय.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (777,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मद् A form of the first personal pronoun in the singular number used chiefly at the beginning of comps.; as मदर्थे ‘for me’, ‘for my sake’; मच्चिंत ‘thinking of me’; मद्वचनं, मत्संदेशः मत्प्रियं &c. &c.
मद् {vI.v} {c4c} P. (माद्यति, मत्त) 1 To be drunk or intoxicated; वीक्ष्य मद्यमितरा तु ममाद Śi. 10. 27. --2 To be mad. --3 To revel or delight in. --4 To be glad or rejoiced. --5 Ved. To satisfy, delight, gladden. --6 To enjoy supreme felicity. --Caus. (मादयति) 1 To intoxicate; inebriate, madden --2 (मदयति) To exhilarate, gladden. delight; मायूरी मदयति मार्जनामनंसि M. 1. 21; प्रकृतिमधुराः संत्येवान्ये मनो मद यंति ये Māl. 1. 36, Śi. 13. 38, Ki. 5. 26. --3 To inflame with passion; Māl. 3. 6. --4 (Atm.) To be glad, rejoice, be pleased. {vII.v} {c10c} A. ( मादयते) To please, gratify. {vIII.v} {1} P (मदति) 1 To be proud. --2 To be poor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0836-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुमदसु + मद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुमद 📚 ➤ हर्षित होना, थकना, श्रान्त होना
संस्कृत: हर्षग्लेपनयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मद् 📚base of the first pers. pron. in the sg. number (esp. in comp.)🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें