🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:14:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुमर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुमर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुमर

अर्थ: मारना, देह त्याग करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: प्राणत्यागे

अंग्रेज़ी: to die

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + मृ + अच्
  2. मर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + मृ + अच्
  3. सुमर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — मर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामरःमरौमराः
द्वितीयामरम्मरौमरान्
तृतीयामरेणमराभ्याम्मरैः
चतुर्थीमरायमराभ्याम्मरेभ्यः
पञ्चमीमरात् / मराद्मराभ्याम्मरेभ्यः
षष्ठीमरस्यमरयोःमराणाम्
सप्तमीमरेमरयोःमरेषु
सम्बोधनहे मरहे मरौहे मराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — मृ (तुदादिगण) · अर्थ: मारना, देह त्याग करना (प्राणत्यागे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमम्रियतेम्रियेतेम्रियन्ते
मध्यमम्रियसेम्रियेथेम्रियध्वे
उत्तमम्रियेम्रियावहेम्रियामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): म्रियते · लिट्: ममार · लुट्: मर्ता · लृट्: मरिष्यति · लोट् (आत्मने.): म्रियताम् · लङ् (आत्मने.): अम्रियत · विधिलिङ् (आत्मने.): म्रियेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): मृषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अमृत · लृङ्: अमरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मरण · ण्वुल्: मारकः · तृच्: मर्ता · ण्यत्: मार्यः · तव्य: मर्तव्यः · अनीयर्: मरणीयः · क्त: मृतः · क्तवतु: मृतवान् · स्य-शतृ: मरिष्यन् · शानच्: म्रियमाणः · क्त्वा: मृत्वा · ल्यप्: प्रमृत्य · तुमुन्: मर्तुम् · णमुल्: मारम् · घञ्: मारः · क्तिन्: मृति · क्वसु: ममृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मर
मर
mara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मृत्यु ।
२. संसार । जगत् ।
३. प्राणी । मरणधर्मा । जीव । उ॰— मर क्या अमर अधीन हमारे कर्मों के है ।—साकेत, पृ॰ ४२९ ।
४. पृथ्वी ।
मर २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ मुरा] दे॰ मुरा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मर m. (√ मृ) dying, death (see परि-मर)
the world of death i.e. the earth, AitUp.
मर mfn. killing (see नृ-मर)
मर m. pl. the inhabitants of hell, Āryabh.
मर m. w.r. for नराः, Hariv. 8464.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (789,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुमरमर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + मृ + अच् 📚
अन्य सम्भावना: मर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + मृ + अच् | सुमर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुमर 📚 ➤ मारना, देह त्याग करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: प्राणत्यागे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मर 📚मृत्यु🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सुमर: सु + मृ + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें