🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:24:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुरवास

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुरवा+आस

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुरवा

अर्थ: जाना, चलना,मारना, दुःख देना, क्रोध करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: गतिरेषणयोः

अंग्रेज़ी: to go, to move, to kill, to be angry, to cause pain

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + रु + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रवा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारवारवेरवाः
द्वितीयारवाम्रवेरवाः
तृतीयारवयारवाभ्याम्रवाभिः
चतुर्थीरवायैरवाभ्याम्रवाभ्यः
पञ्चमीरवायाःरवाभ्याम्रवाभ्यः
षष्ठीरवायाःरवयोःरवाणाम्
सप्तमीरवायाम्रवयोःरवासु
सम्बोधनहे रवेहे रवेहे रवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रु (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, चलना,मारना, दुःख देना, क्रोध करना (गतिरेषणयोः)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरवतेरवेतेरवन्ते
मध्यमरवसेरवेथेरवध्वे
उत्तमरवेरवावहेरवामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): रवते · लिट् (आत्मने.): रुरुवे · लुट् (आत्मने.): रोता · लृट् (आत्मने.): रोष्यते · लोट् (आत्मने.): रवताम् · लङ् (आत्मने.): अरवत · विधिलिङ् (आत्मने.): रवेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रोषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अरोष्ट · लृङ् (आत्मने.): अरोष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रवण · ण्वुल्: रावकः · तृच्: रोता · यत्: रव्यः · ण्यत्: राव्यः · तव्य: रोतव्यः · अनीयर्: रवणीयः · क्त: रुतः · क्तवतु: रुतवान् · शानच्: रवमाणः · क्त्वा: रुत्वा · ल्यप्: प्ररुत्य · तुमुन्: रोतुम् · णमुल्: रावम् · क्तिन्: रुति · क्वसु: रुरुवान्

आस

अर्थ: फेकना, निराश होना

संस्कृत: क्षेपणे

अंग्रेज़ी: to throw, to be disappointed

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अस् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. अस् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  3. आसन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. आसन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. आस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  6. आसन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  7. अस् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  8. अस् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अस् (दिवादिगण) · अर्थ: फेकना, निराश होना (क्षेपणे)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआसआसतुःआसुः
मध्यमआसिथआसथुःआस
उत्तमआसआसिवआसिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अस्यति · लिट्: आस · लुट्: असिता · लृट्: असिष्यति · लोट्: अस्यतात् · लङ्: आस्यत् · विधिलिङ्: अस्येत् · आशीर्लिङ्: अस्यात् · लुङ्: आस्थत् · लृङ्: आसिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: असन · ण्वुल्: आसकः · तृच्: असिता · ण्यत्: आस्यः · तव्य: असितव्यः · अनीयर्: असनीयः · क्त: अस्तः · क्तवतु: अस्तवान् · शतृ: अस्यन् · स्य-शतृ: असिष्यन् · क्त्वा: अस्त्वा · ल्यप्: प्रास्य · तुमुन्: असितुम् · णमुल्: आसम् · घञ्: आसः · क्तिन्: अस्ति · क्वसु: आसिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रवा
रवा
ravā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रवा १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ रज, प्रा॰ रअ ( =घुल)]
१. किसी चीज का बहुत छोटा टुकड़ा । कण । दाना । रेजा । जैसे,—चाँदी का रवा; मिस्त्री का रवा । मुहा॰—रवा भर =बहुत थोड़ा । जरा सा ।
२. सूजी ।
३. बारूद का दाना ।
४. घुघरूओं में शब्द करने के लिये डालने के छरें ।
रवा २ वि॰ [फा़॰]
१. उचित । ठीक । वाजिब ।
२. प्रचलित । चलनसार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रवा (आ), f. See s.v.
रवा f. Gossypium Herbaceum, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (868,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रवा" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुरवारवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + रु + अच् 📚
आसअस् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अस् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन | आसन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुरवा 📚 ➤ जाना, चलना,मारना, दुःख देना, क्रोध करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: गतिरेषणयोः

आस 📚 ➤ फेकना, निराश होना
संस्कृत: क्षेपणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रवा 📚किसी चीज का बहुत छोटा टुकड़ा । कण । दाना । रेजा । जैसे,—चाँदी का रवा; …🟠🔵
अस् 📚cl. 2. P. अस्ति (2. sg. असि, 1. sg. अस्मि; pl. स्मसि or स्मस्, स्…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
सुरवाससुरवा + आसदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सुरवा: सु + रु + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬