🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:42:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुराजक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुराजक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुराजक

अर्थ: चमकना, सुशोभित होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: दीप्तौ

अंग्रेज़ी: to shine, to glitter, to glow, to reign, to be lustrous

व्युत्पत्ति: राजन् + कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. राजक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + राज् + ण्वुल्
  2. राजक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + राज् + ण्वुल्
  3. सुराजक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — राजक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाराजकःराजकौराजकाः
द्वितीयाराजकम्राजकौराजकान्
तृतीयाराजकेनराजकाभ्याम्राजकैः
चतुर्थीराजकायराजकाभ्याम्राजकेभ्यः
पञ्चमीराजकात् / राजकाद्राजकाभ्याम्राजकेभ्यः
षष्ठीराजकस्यराजकयोःराजकानाम्
सप्तमीराजकेराजकयोःराजकेषु
सम्बोधनहे राजकहे राजकौहे राजकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — राज् (भ्वादिगण) · अर्थ: चमकना, सुशोभित होना (दीप्तौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमराजतिराजतःराजन्ति
मध्यमराजसिराजथःराजथ
उत्तमराजामिराजावःराजामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: राजति · लट् (आत्मने.): राजते · लिट्: रराज · लिट् (आत्मने.): रराजे · लुट्: राजिता · लुट् (आत्मने.): राजिता · लृट्: राजिष्यति · लृट् (आत्मने.): राजिष्यते · लोट्: राजतात् · लोट् (आत्मने.): राजताम् · लङ्: अराजत् · लङ् (आत्मने.): अराजत · विधिलिङ्: राजेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): राजेत · आशीर्लिङ्: राज्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): राजिषीष्ट · लुङ्: अराजीत् · लुङ् (आत्मने.): अराजिष्ट · लृङ्: अराजिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अराजिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: राजन · ण्वुल्: राजकः · तृच्: राजिता · ण्यत्: राज्यः · तव्य: राजितव्यः · अनीयर्: राजनीयः · क्त: राजितः · क्तवतु: राजितवान् · शतृ: राजन् · स्य-शतृ: राजिष्यन् · शानच्: राजमानः · क्त्वा: राजित्वा · ल्यप्: प्रराज्य · तुमुन्: राजितुम् · णमुल्: राजम् · घञ्: रागः · क्तिन्: राष्टि · क्वसु: रेजिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — राजक
राजक
rājaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
राजाओं का समूह (2.8.3)
राजाओं का समूह (2.8.4)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
राजक १ वि॰ [सं॰] दीप्तिकारक । चमकनेवाला ।
राजक २ संज्ञा पुं॰
१. राजा ।
२. काला अगर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राजक mfn. illuminating, irradiating, splendid, W.
राजक (क˚), m. a little king, petty prince, RV.; Hariv.
a king, prince (= राजन्, esp. ifc.), MBh.; Kāv. &c.
N. of various men, Rājat.; Lalit.
राजक n. a number of kings, Kāv.; Pur. (cf. Pāṇ. iv, 2, 39).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (874,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राजकः A little king, a petty prince. --कं A number of kings or princes, a collection of sovereigns; सहते न जनोऽप्यधः क्रियां किमु लोकाधि कधाम राजकं Ki. 2. 47; Śi. 14. 43.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0908-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
राजक न० राज्ञां समूहः कन् । १ नृपसमुदाये अमरः । राजैव क । २ नृपे पु० । राज--ण्वुल् । ३ दीप्तिमति त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4801,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
राजकं, क्ली, (राज्ञां समूहः । राजन् + “गोत्रोक्षो- ष्ट्रोरभ्रराजेति ।” ४ । २ । ३९ । इति वुञ् ।) नृप- समूहः । इत्यमरः । २ । ८ । ३ ॥ यथा, मार्क- ण्डेये । १०९ । ६ । “हृष्टपुष्टमतीवासीत् तस्मिन् राजन्यशेषतः । राजकं सकलं चोर्व्व्यां पौरजानपदो जनः ॥” राजन् + स्वार्थे कन् ।) राजनि, पुं, । (यथा, हरिवंशे भविष्यपर्व्वणि । २४ । ९ । “तवाङ्गं तिलशः कृत्वा श्वभ्यो दास्यामि राजक ॥” राज् + ण्वुल् ।) दीप्तिकारके, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-113-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुराजकराजक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + राज् + ण्वुल् 📚
अन्य सम्भावना: राजक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + राज् + ण्वुल् | सुराजक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुराजक 📚 ➤ चमकना, सुशोभित होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: दीप्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
राजक 📚दीप्तिकारक । चमकनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
राजक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सुराजक: सु + राज् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬