🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:36:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुशल्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुशल्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुशल्य

अर्थ: चलना, ढकना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))

संस्कृत: चलनसंवरणयोः

अंग्रेज़ी: to go, to cover

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — सु + शल् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  2. सुशल्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — शल् (भ्वादिगण) · अर्थ: चलना, ढकना (चलनसंवरणयोः)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमशलतेशलेतेशलन्ते
मध्यमशलसेशलेथेशलध्वे
उत्तमशलेशलावहेशलामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): शलते · लिट् (आत्मने.): शेले · लुट् (आत्मने.): शलिता · लृट् (आत्मने.): शलिष्यते · लोट् (आत्मने.): शलताम् · लङ् (आत्मने.): अशलत · विधिलिङ् (आत्मने.): शलेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): शलिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अशलिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अशलिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शलन · ण्वुल्: शालकः · तृच्: शलिता · ण्यत्: शाल्यः · तव्य: शलितव्यः · अनीयर्: शलनीयः · क्त: शलितः · क्तवतु: शलितवान् · शानच्: शलमानः · क्त्वा: शलित्वा · ल्यप्: प्रशल्य · तुमुन्: शलितुम् · णमुल्: शालम् · घञ्: शालः · क्तिन्: शल्ति · क्वसु: शेलिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शल्
शल्
śal
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
उसके काँटे (2.5.8) शलली · शलल
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शल् cl. 1. Ā. शलते, ‘to shake’ or ‘to cover’, Dhātup. xiv, 19; cl. 1. P. शलति, to go, move, ib. xix, 13 (only found in comp. with prep. cf. उच्-छल्, प्रोच्-छल्, सम्-उच्-छल्); cl. 10. Ā. शालयते, to praise, Dhātup. xxxiii, 18; Vop.
2. शल् onomat. (an exclamation used to express anything sudden), AV. xx, 135, 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1058,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शल् {vI.v} {c1c} A. (शलते) 1 To shake, stir, agitate. --2 To tremble. --3 To cover. {vII.v} {c1c} P. (शलति) 1 To go. --2 To run fast. {vIII.v} {c10c} A. शालयते To praise.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1036-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुशल्यअव्यय — सु + शल् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) 📚
अन्य सम्भावना: सुशल्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुशल्य 📚 ➤ चलना, ढकना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
संस्कृत: चलनसंवरणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शल् 📚cl. 1. Ā. शलते, ‘to shake’ or ‘to cover’, Dhātup. xiv, 19; cl. 1. P. श…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सुशल्य: सु + शल् + ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें