🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:08:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सूच्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सूच्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सूच्य

अर्थ: उपकार की इच्छा से कहना, सूचना करना, बात कहना, दूसरे की न्यूनता दिखाना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: पैशुन्ये

अंग्रेज़ी: to indicate, to do favor, to explain, to point mistakes

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — सूच + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  2. अव्यय — सूच + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. सूच्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. सूच्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — सूच (चुरादिगण) · अर्थ: उपकार की इच्छा से कहना, सूचना करना, बात कहना, दूसरे की न्यूनता दिखाना (पैशुन्ये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसूचयतिसूचयतःसूचयन्ति
मध्यमसूचयसिसूचयथःसूचयथ
उत्तमसूचयामिसूचयावःसूचयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सूचयति · लट् (आत्मने.): सूचयते · लिट्: सूचयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): सूचयाञ्चक्रे · लुट्: सूचयिता · लुट् (आत्मने.): सूचयिता · लृट्: सूचयिष्यति · लृट् (आत्मने.): सूचयिष्यते · लोट्: सूचयतात् · लोट् (आत्मने.): सूचयताम् · लङ्: असूचयत् · लङ् (आत्मने.): असूचयत · विधिलिङ्: सूचयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): सूचयेत · आशीर्लिङ्: सूच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): सूचयिषीष्ट · लुङ्: असुसूचत् · लुङ् (आत्मने.): असुसूचत · लृङ्: असूचयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): असूचयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सूचन · ण्वुल्: सूचकः · तृच्: सूचयिता · यत्: सूच्यः · तव्य: सूचयितव्यः · अनीयर्: सूचनीयः · क्त: सूचितः · क्तवतु: सूचितवान् · शतृ: सूचयन् · स्य-शतृ: सूचयिष्यन् · शानच्: सूचयमानः · क्त्वा: सूचयित्वा · ल्यप्: प्रसूच्य · तुमुन्: सूचयितुम् · णमुल्: सूचम् · क्तिन्: सूक्ति · क्वसु: सूचयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सूच्
सूच्
sūc
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूच् (rather Nom. fr. सूच and सूचि below) cl. 10. P. (Dhātup. xxxv, 21) सूचयति, to point out, indicate, show, manifest, reveal, betray (in dram. = ‘to indicate by gesture, communicate by signs, represent’), MaitrUp.; MBh.; Kāv. &c.; to trace out, ascertain, espy, MW. : Pass. सूच्यते (aor. असूचि), to be pointed out or indicated, Kāv.; Kathās. &c.: Intens. सोसूच्यते, Pat. on Pāṇ. iii, 1, 22.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1241,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूच् {c10c} U. (सूचयति-ते, सूचित) 1 To pierce. --2 To point out, indicate, show, manifest, prove; त्वां सूचयिष्यति तु माल्यसमुद्भ बोयं (गंधः) Mk. 1. 35; Me. 21; Ś. 1. 14. --3 To betray, divulge, reveal; स जातु सेव्यमानोऽपि गुप्तद्वारो न सूच्यते R. 17. 50. --4 To hint, intimate, suggest. --5 To gesticulate, act, indicate by gestures or signs; वामाक्षिस्पंदनं सूचयति, रथवेगं सूचयति &c. --6 To trace out, spy, ascertain. --WITH अभि to show, indicate1; अमन्यत नलं प्राप्तं कर्मचेष्टाभिसूचितं Mb. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1133-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सूच्यअव्यय — सूच + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — सूच + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | सूच्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सूच्य 📚 ➤ उपकार की इच्छा से कहना, सूचना करना, बात कहना, दूसरे की न्यूनता दिखाना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: पैशुन्ये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सूच् 📚(rather Nom. fr. सूच and सूचि below) cl. 10. P. (Dhātup. xxxv, 21) सूच…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सूच्य: सूच + णिच्+ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें