🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:01:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सूनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सूनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सूनः

अर्थ: गर्भ धारण करना, जनना, उत्पन्न करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: प्राणिप्रसवे

अंग्रेज़ी: to procreate, to conceive, to give birth

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सून (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सू + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — सून (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासूनःसूनौसूनाः
द्वितीयासूनम्सूनौसूनान्
तृतीयासूनेनसूनाभ्याम्सूनैः
चतुर्थीसूनायसूनाभ्याम्सूनेभ्यः
पञ्चमीसूनात् / सूनाद्सूनाभ्याम्सूनेभ्यः
षष्ठीसूनस्यसूनयोःसूनानाम्
सप्तमीसूनेसूनयोःसूनेषु
सम्बोधनहे सूनहे सूनौहे सूनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — सू (दिवादिगण) · अर्थ: गर्भ धारण करना, जनना, उत्पन्न करना (प्राणिप्रसवे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसूयतेसूयेतेसूयन्ते
मध्यमसूयसेसूयेथेसूयध्वे
उत्तमसूयेसूयावहेसूयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): सूयते · लिट् (आत्मने.): सुषुवे · लुट् (आत्मने.): सविता · लृट् (आत्मने.): सविष्यते · लोट् (आत्मने.): सूयताम् · लङ् (आत्मने.): असूयत · विधिलिङ् (आत्मने.): सूयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): सविषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): असविष्ट · लृङ् (आत्मने.): असविष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सवन · ण्वुल्: सावकः · तृच्: सोता · यत्: सव्यः · ण्यत्: साव्यः · तव्य: सोतव्यः · अनीयर्: सवनीयः · क्त: सूनः · क्तवतु: सूनवान् · शानच्: सूयमानः · क्त्वा: सूत्वा · ल्यप्: प्रसूय · तुमुन्: सोतुम् · णमुल्: सावम् · क्तिन्: सूति · क्वसु: सुषूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सून
सून
sūna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सून १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रसव । जनन ।
२. कली । कलिका ।
३. फूल । पुष्प । प्रसून । उ॰—चुनते वे सुनि हेतु सून थे ।— साकेत, पृ॰ ३४४ ।
४. फल ।
५. पुत्र । उ॰—(क) नंद सून पद लालन लोभै । रमा रसिकिनी पावति छोभै ।—घनानंद, पृ॰ २६४ । (ख) श्री बसुदेव सून है नंद कुमार कहावत ।— प्रेमघन॰, भा॰ १, पृ॰ ६१ ।
सून २ वि॰
१. खिला हुआ । विकसित (पुष्प) ।
२. उत्पन्न । जात ।
३. रिक्त । खाली । शून या शून्य (को॰) ।
सून पु ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शून्य, प्रा॰ सुण्ण (सून)]दे॰ शून्य । उ॰— (क) तुलसी निज मन कामना चहत सून कहँ सेइ । बचन गाय सबके विविध कहहु पयस केहि देइ ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) नाम राम को अंक है सब साधन है सून । अंक गए कछु हाथ नहिं अंक रहे दस गून ।—तुलसी (शब्द॰) ।
सून ४ वि॰
१. निर्जन । जनशून्य । सूना । सुनसान । खाली । उ॰— (क) इहाँ देखि घर सुन चोर मुसन मन लायो । हीरा हेरि निकारि भवन बाहर धरि आयो ।—विश्राम (शब्द॰) । (ख) हनकु सक्र हमको एहि काला । अब मोहि लगत जगत जंजाला । नहिं कल बिना शेषपद देखे । बिन प्रभु जगत सून मम लेखे ।—रघुराज (शब्द॰) । (ग) मँदिर सून पिउ अनतै बसा । सेज नागिनी फिर फिर डसा ।—जायसी (शब्द॰) ।
२. रहित । हीन । उ॰— निरखि रावण भयावन अपावन महा जानकी हरण करि चलो शठ जात है । भन्यो अति कोप करि हनन की चोप करि लोप करि धर्म अब क्यों न ठहरात हैं । जानि थल सून नृप सूत रमणी हरी करी करणी कठिन अब न बचि जात है ।—रघुराज (शब्द॰) ।
सून ५ संज्ञा पुं॰ [देश॰] एक प्रकार का बहुत बड़ा सदाबहार पेड़ जो शिमले के आसपास के पहाड़ों पर बहुत है । इसकी लकड़ी बहुत मजबूत होती है और इमारतों में लगती है । इसे 'चिन' भी कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सून mfn. born, produced &c., Pāṇ. viii, 2, 45, Sch.
blown, budded (as a flower), W.
empty, vacant (prob. w.r. for शून, शून्य), ib.
सून m. a son (prob. w.r. for 3. सुत), Pañcat. iii, 247/248
सून n. bringing forth, parturition, W.
a bud, flower (cf. प्र-सून), Śiś.
fruit, L.
सून See p. 1240, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1240,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सून p. p. [सू-क्त क्तस्य नः] 1 Born, produced. --2 Blown, blossomed, opened, budded. --3 Empty, vacant; (perhaps for शून or शून्य in this sense). --नं 1 Bringing forth, parturition. --2 A bud, blossom. --3 A flower.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1135-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सून न० सू--क्त तस्य नः । १ पुष्पे २ प्रसवे च । कर्त्तरि- क्त । ३ विकशिते त्रि० मेदि० ४ जाते च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5327,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूनं, क्ली, (सू ओ ङ य सूतौ + क्तः ।) प्रसवः । पुष्यम् । विकसिते, त्रि । इति विश्वमेदिन्यौ ॥
सूनः, त्रि, (सू + क्तः । “ओदितश्च ।” ८ । २ । ४५ । इति निष्ठातस्य नः ।) जातः । इति मुग्धवोध- व्याकरणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-395-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सूनःसून (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सू + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सूनः 📚 ➤ गर्भ धारण करना, जनना, उत्पन्न करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: प्राणिप्रसवे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सून 📚प्रसव । जनन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सूनः: सू + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें