🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:53:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सृतजव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सृत-+जव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जव

अर्थ: फुर्तीला, चुस्त

संस्कृत: वेगः, त्वरितवन्मात्रः · पर्याय: रंहस्, तरस्, रय, स्यद, जवन

व्युत्पत्ति: जु + अप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजवःजवौजवाः
द्वितीयाजवम्जवौजवान्
तृतीयाजवेनजवाभ्याम्जवैः
चतुर्थीजवायजवाभ्याम्जवेभ्यः
पञ्चमीजवात् / जवाद्जवाभ्याम्जवेभ्यः
षष्ठीजवस्यजवयोःजवानाम्
सप्तमीजवेजवयोःजवेषु
सम्बोधनहे जवहे जवौहे जवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जव
जव
java
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वेग के नाम (1.1.79) रंहस् · तरस् · रय · स्यद
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] वेग ।
जव २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ यव] जौ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जव mfn. (√ जु, or जू) swift, AV. xix, 7, 1
जव m. (parox. Pāṇ. iii, 3, 56, Vārtt. 4 and 57) speed, velocity, swiftness, RV. i, 112, 21; x, 111, 9; VS.; AV.; ŚBr. &c.
जव m. pl. impulse (of the mind), RV. x, 71, 8
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (416,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जव a. [जु-भावे अप्] Swift, expeditious. --वः 1 (a) Speed, swiftness, quickness, rapidity; जवो हि सप्तेः परमं विभूषणं Bh. 3. 121; Ś. 1. 8. (b) Haste, hurry; जवेन पीठादुदतिष्ठदच्युतः Śi. 1. 12. --2 Velocity. --Comp. --अधिकः a fleet horse, a courser. --अनिलः a strong wind, hurricane.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0510-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जव पु० सौ० जु--भावे अप् । १ वेगे । “जवेन पीठादुदतिष्ठ- दच्युतः” “जवेन कण्ठं सभयाः प्रपेदिरे” माघः । “जवेऽपि मानेऽपि च पौरुषाधिकम्” नैष० । कर्त्तरि अच् । २ तद्वति त्रि० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3080,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जवः, पुं, (जवनमिति । जु वेगगतौ + “ऋदो- रप् ।” ३ । ३ । ५७ । इति अप् ।) वेगः । (यथा, महाभारते । ३ । १४१ । २१ । “यस्य बाहूबले तुल्यः प्रभावे च पुरन्दरः । जवे वायुर्म्मुखे सोमः क्रोधे मृत्युः सनातनः ॥”) वेगवति, त्रि । इति मेदिनी । वे, ७ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-527-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सृत-जवसमास: सृत + जव कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: जव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सृतजव 📚सृत 📚जव ➤ सृत (जाना, सरकना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))) + जव (फुर्तीला, चुस्त)
संस्कृत: वेगः, त्वरितवन्मात्रः · पर्याय: रंहस्, तरस्, रय, स्यद, जवन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सृत 📚जो खिसक गया हो । सरका हुआ🟠🔵🟤
जव 📚वेग🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जव
वेग के नाम (१.१.७९) — रंहस्, तरस्, रय, स्यद
फुर्तीला (२.८.७३) — तरस्वी, त्वरित, वेगी, प्रजवी, जवन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सृतजव = सृत + जव कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • जव: जु + अप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें