🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:21:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सेवः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सेवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सेवः

अर्थ: सेवा करना, चाकरी करना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: सेवने

अंग्रेज़ी: to serve, to devote oneself, practise

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सेव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सेव् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — सेव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासेवःसेवौसेवाः
द्वितीयासेवम्सेवौसेवान्
तृतीयासेवेनसेवाभ्याम्सेवैः
चतुर्थीसेवायसेवाभ्याम्सेवेभ्यः
पञ्चमीसेवात् / सेवाद्सेवाभ्याम्सेवेभ्यः
षष्ठीसेवस्यसेवयोःसेवानाम्
सप्तमीसेवेसेवयोःसेवेषु
सम्बोधनहे सेवहे सेवौहे सेवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — सेव् (भ्वादिगण) · अर्थ: सेवा करना, चाकरी करना (सेवने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसेवतेसेवेतेसेवन्ते
मध्यमसेवसेसेवेथेसेवध्वे
उत्तमसेवेसेवावहेसेवामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): सेवते · लिट् (आत्मने.): सिषेवे · लुट् (आत्मने.): सेविता · लृट् (आत्मने.): सेविष्यते · लोट् (आत्मने.): सेवताम् · लङ् (आत्मने.): असेवत · विधिलिङ् (आत्मने.): सेवेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): सेविषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): असेविष्ट · लृङ् (आत्मने.): असेविष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सेवन · ण्वुल्: सेवकः · तृच्: सेविता · ण्यत्: सेव्यः · तव्य: सेवितव्यः · अनीयर्: सेवनीयः · क्त: सेवितः · क्तवतु: सेवितवान् · शानच्: सेवमानः · क्त्वा: सेवित्वा · ल्यप्: प्रसेव्य · तुमुन्: सेवितुम् · णमुल्: सेवम् · घञ्: सेवः · क्तिन्: सयूति · क्वसु: सिषेवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सेव
सेव
seva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सेव संज्ञा पुं॰ [देश॰] एक प्रकार का ऊँचा पेड़ जिसकी लकड़ी कुछ पीलापन या ललाई लिए सफेद रंग की, नरम, चिकनी, चमकीली और मजबूत होती है । कुमार । विशेष—इसकी आलमारी, मेज, कुरसी और आरायशी चीजें बनती हैं । बरमा में इसपर खुदाई का काम अच्छा होता है । इसकी छाल और जड़ औषध के काम आती है और फल खाया जाता है । इसकी कलम लगती है और बीज भी बोया जाता है । यह वृक्ष पहाड़ों पर तीन हजार फुट की ऊँचाई तक मिलता है । यह बरमा, आसाम, अवध, बरार और मध्य प्रांत में बहुत होता है ।
सेव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सेविका] सूत या डोरी के रुप में बेसन का एक पकवान । विशेष—गुँधे हुए बेसन को छेददार चौकी या झरने में दबाते हैं । जिससे उसके तार से बनकर खौलते घी या तेल की कढ़ा ई में गिरते और पकते जाते हैं । यह अधिकतर नमकीन होता है । पर गुड़ में पागकर मीठे सेव भी बनाते हैं ।
सेव पु २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ सेवा] दे॰ सेवा उ॰—करै जो सेव तुम्हारी सो सेइ भो विष्णु, शिव, ब्रह्म मम रुप सारे ।—सुर (शब्द॰) ।
सेव ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सेव, सेवि, मि॰ फ़ा॰ सेब] दे॰ सेब । उ॰— कहुँ दारब दाड़िम सेव कटहल तूत अरु जंभीर हैं ।—भूषण ग्रं॰, पृ॰ १५ ।
सेव ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰] दे॰ सेवन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेव n. (either fr. √ सेव् or सिव्) g. पचादि = 1. सेवि, an apple, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1247,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सेव न० सेव--कर्मणि घञर्थे क । सेविफले (सेओ) राजनि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5332,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सेव, ञ ङ ऋ सेवने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- उभ०-आत्म०-च-सक०-सेट् ।) ञ, सेवति सेवते । ङ, सेवते । ऋ, असिसेवत् । सेवनं आराधनं उपभोगः आश्रयणञ्च । विष्णुं सेवते । सुखं सेवते । तीर्थं सेवते साधुः । अन्ये त्वस्मात् परस्मैपदममन्यमानाः । नीचं समृद्धमपि सेवति नीच एव । स्वाधीने विभवेऽप्यहो नरपतिं सेवन्ति किं मानिनः ॥ इत्यादौ गणकृतानित्य- त्वमाहुः । इति दुर्गादासः ॥
सेवं, क्ली, (सेव्यते यदिति । सेव + घञ् ।) सेवि- फलम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (अस्य पर्य्यायो गुणाश्च यथा -- [] “मुष्टिप्रमाणं वदरं सेवं सिवितिकाफलम् । सेवं समीरपित्तघ्नं वृंहणं कफकृद्गुरुः । रसे पाके च मधुरं शिशिरं रुचिशुक्रकृत् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-409-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सेव" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सेवःसेव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सेव् + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सेवः 📚 ➤ सेवा करना, चाकरी करना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: सेवने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सेव 📚एक प्रकार का ऊँचा पेड़ जिसकी लकड़ी कुछ पीलापन या ललाई लिए सफेद रंग की,…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सेवः: सेव् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें