🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:14:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्खलः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्खलः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्खलः

अर्थ: जाना, गिरना, च्युत होना, ठोकर लगना

संस्कृत: सञ्चलने

अंग्रेज़ी: to stumble,to totter,to deviate,to blunder,to err,to stammer,to drop

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्खल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. स्खल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — स्खल् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, गिरना, च्युत होना, ठोकर लगना (सञ्चलने)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअस्खलत् / अस्खलद्अस्खलताम्अस्खलन्
मध्यमअस्खलःअस्खलतम्अस्खलत
उत्तमअस्खलम्अस्खलावअस्खलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: स्खलति · लिट्: चस्खाल · लुट्: स्खलिता · लृट्: स्खलिष्यति · लोट्: स्खलतात् · लङ्: अस्खलत् · विधिलिङ्: स्खलेत् · आशीर्लिङ्: स्खल्यात् · लुङ्: अस्खालीत् · लृङ्: अस्खलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: स्खलन · ण्वुल्: स्खालकः · तृच्: स्खलिता · ण्यत्: स्खाल्यः · तव्य: स्खलितव्यः · अनीयर्: स्खलनीयः · क्त: स्खलितः · क्तवतु: स्खलितवान् · शतृ: स्खलन् · स्य-शतृ: स्खलिष्यन् · क्त्वा: स्खलित्वा · ल्यप्: प्रस्खल्य · तुमुन्: स्खलितुम् · णमुल्: स्खालम् · घञ्: स्खालः · क्तिन्: स्खल्ति · क्वसु: चस्खल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्खल्
स्खल्
skhal
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्खल् cl. 1. P. (Dhātup. xv, 37) स्खलति (rarely ˚ते; pf. चस्खाल, चस्खलुः, MBh. &c.; fut. स्खलिता, ˚लिष्यति Gr.; aor. अस्खालीत्, ib.; inf. स्खलितुम्, ib.), to stumble, trip, totter, waver, fluctuate (with न, ‘not to waver, remain steadfast, prevail’), MBh.; Kāv. &c.; to drop or slip down, trickle down, MW.; to stammer, falter (as speech), Yājñ.; Kālid.; BhP.; to make mistakes, blunder, err, fail, Kāv.; Car.; Rājat.; to gather, collect, Dhātup.; to move, MW.; to disappear, ib. : Caus. स्खलयति (or स्खालयति, Dhātup. xix, 59), to cause to falter, Kum.; to stop, arrest, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1257,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्खल् {c1c} P. (स्खलति, स्खलित) 1 To stumble, tumble, fall down, slip, trip; स्खलति चरणं भूमौ न्यस्तं न चार्द्रतमा मही Mk. 9. 13; Ku. 5. 24. --2 To totter, waver, shake, fluctuate. --3 To be disobeyed or violated (as an order); देवस्य शासनं पौरेषु कथं स्खलिष्यति Mu. 3; 3. 24; R. 18. 43. --4 To fall or deviate from the right course; Ki. 9. 37. --5 To be affected or excited; Ki. 3. 53, 13. 60. --6 To err, blunder, commit mistakes; स्खलतो हि करालंबः सुहृत्सचिवचेष्टितं H. 3. 134 (where it has sense 1 also). --7 To stammer, lisp, falter; वदनकमलकं शिशोः स्मरामि स्खलदसमंजसमंजुजल्पितं ते U. 4. 4; R. 9. 76, Ku. 5. 56. --8 To fail, have no effect; राघवः स्खलितवीर्यमात्मनि R. 11. 83. --9 To drop, drip, trickle. --10 To go, move. --11 To disappear. --12 To collect, gather. --Caus. (स्खलयति-ते) 1 To cause to stumble or trip. --2 To cause to err or blunder, cause to falter or stammer; वचनानि स्खलयन् पदे पदे Ku. 4. 12; स्खलयति वचनं ते संश्रयत्यंगमंगं Māl. 3. 8.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1143-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्खलःस्खल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: स्खल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्खलः 📚 ➤ जाना, गिरना, च्युत होना, ठोकर लगना
संस्कृत: सञ्चलने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्खल् 📚cl. 1. P. (Dhātup. xv, 37) स्खलति (rarely ˚ते; pf. चस्खाल, चस्खलुः, MB…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें