🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:10:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्थलः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्थलः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्थलः

अर्थ: स्थिर होना, थमना, स्तब्ध होना, खड़ा होना

संस्कृत: स्थाने

अंग्रेज़ी: to stand firm, to stand, to be stunned

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्थल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. स्थल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — स्थल् (भ्वादिगण) · अर्थ: स्थिर होना, थमना, स्तब्ध होना, खड़ा होना (स्थाने)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअस्थलत् / अस्थलद्अस्थलताम्अस्थलन्
मध्यमअस्थलःअस्थलतम्अस्थलत
उत्तमअस्थलम्अस्थलावअस्थलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: स्थलति · लिट्: तस्थाल · लुट्: स्थलिता · लृट्: स्थलिष्यति · लोट्: स्थलतात् · लङ्: अस्थलत् · विधिलिङ्: स्थलेत् · आशीर्लिङ्: स्थल्यात् · लुङ्: अस्थालीत् · लृङ्: अस्थलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: स्थलन · ण्वुल्: स्थालकः · तृच्: स्थलिता · ण्यत्: स्थाल्यः · तव्य: स्थलितव्यः · अनीयर्: स्थलनीयः · क्त: स्थलितः · क्तवतु: स्थलितवान् · शतृ: स्थलन् · स्य-शतृ: स्थलिष्यन् · क्त्वा: स्थलित्वा · ल्यप्: प्रस्थल्य · तुमुन्: स्थलितुम् · णमुल्: स्थालम् · घञ्: स्थालः · क्तिन्: स्थल्ति · क्वसु: तस्थल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्थल्
स्थल्
sthal
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
प्राकृतिक भू-भाग (2.1.6) स्थली
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थल् (connected with √ 1. स्था) cl. 1. P. स्थलति, to stand firm, be firm, Dhātup. xx, 6.
स्थल् [cf. Gk. στέλλω, στόλος; Germ. stellen, still &c.; Eng. still.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1261,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थल् {c1c} P. (स्थलति) To stand firm, be firm.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1147-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्थलःस्थल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: स्थल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्थलः 📚 ➤ स्थिर होना, थमना, स्तब्ध होना, खड़ा होना
संस्कृत: स्थाने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्थल् 📚(connected with √ 1. स्था) cl. 1. P. स्थलति, to stand firm, be firm, D…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें