🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:01:53 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्थायि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्थायि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्थायि

अर्थ: खड़ा रहने वाला, टिकने वाला, स्थित रहने वाला

व्युत्पत्ति: स्था + णिनि (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्थायिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. स्थायिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. स्थायिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. स्था धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्थायिन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्थायिस्थायिनीस्थायीनि
द्वितीयास्थायिस्थायिनीस्थायीनि
तृतीयास्थायिनास्थायिभ्याम्स्थायिभिः
चतुर्थीस्थायिनेस्थायिभ्याम्स्थायिभ्यः
पञ्चमीस्थायिनःस्थायिभ्याम्स्थायिभ्यः
षष्ठीस्थायिनःस्थायिनोःस्थायिनाम्
सप्तमीस्थायिनिस्थायिनोःस्थायिषु
सम्बोधनहे स्थायिन् / हे स्थायिहे स्थायिनीहे स्थायीनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्थायिन्
स्थायिन्
sthāyin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थायिन् mfn. standing, staying, being or situated in or on (comp.), Nir.; MBh.; Kāv. &c.
being in a partic. place, resident, present, Kāv.; Kathās.
being in a partic. state or condition, Kāv.; MārkP.
permanent, constant, enduring, lasting (as a feeling or state; cf. स्थायि-भाव above), ĀśvŚr.; MBh. &c.
persevering, steadfast, Śiś.
faithful, trustworthy, Bhar.
having the form of (comp.), VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1264,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थायिन् a. [स्था-णिनि] 1 Standing, staying, being situated (at the end of comp.). --2 Enduring, continuing, lasting, abiding; शरीरं क्षणविध्वंसि कल्पांतस्थायिनो गुणाः Subhāṣ.; कतिपयदिवसस्थायिनी यौवनश्रीः Bh. 2. 82; Mv. 7. 15. --3 Living, dwelling, remaining; Me. 23. --4 Permanent, firm, steady, invariable, unchangeable. --m. A lasting or permanent feeling; (see स्थायिभाव below); Śi. 2. 87. --n. Anything lasting, a permanent state or condition. --Comp. --भावः a fixed or permanent condition of mind, a lasting or permanent feeling; (these feelings being said to give rise to the different rasas or sentiments in poetry, each rasa having its own Sthāyibhāva); they are eight or nine; रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेत्थमष्टौ प्रोक्तः शमोऽपि च S. D. 206; cf. व्यभिचारिभाव, भाव, विभाव also.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1149-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थायिन् त्रि० स्था--णिनि । १ स्थितिशीले अलङ्कारोक्ते रसानुकूले रत्यादिभावे पु० । “विभावेनानुभावेन व्यक्तः सञ्चारिणा तथा । रसतामेति रत्यादिः स्थायी भावः सचेतसाम्” “अविरुद्धा विरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः आस्वादाङ्कुरकन्दोऽसौ भावः स्थायीति सम्मतः” । “रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेत्थमष्टौ प्रोक्ताः शमोऽषि च” सा० द० । एते च क्रमेण शृङ्गारादीनां स्थायिभावाः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5354,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्थायिस्थायिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: स्थायिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | स्थायिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्थायि 📚 ➤ खड़ा रहने वाला, टिकने वाला, स्थित रहने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्थायिन् 📚mfn. standing, staying, being or situated in or on (comp.), Nir.; MBh.…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • स्थायि: स्था + णिनि (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें