🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:39:40 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्पशम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्पशम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्पशम्

अर्थ: भेदिया, गुप्तचर

संस्कृत: चारपुरुषः, अभिमरः · पर्याय: यथार्हवर्ण, प्रणिधि, अपसर्प, चर, चार

व्युत्पत्ति: स्पश् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्पश (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. स्पश (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्पश् + अच्
  3. स्पश (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्पश् + अच्
  4. स्पश् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्पश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्पशःस्पशौस्पशाः
द्वितीयास्पशम्स्पशौस्पशान्
तृतीयास्पशेनस्पशाभ्याम्स्पशैः
चतुर्थीस्पशायस्पशाभ्याम्स्पशेभ्यः
पञ्चमीस्पशात् / स्पशाद्स्पशाभ्याम्स्पशेभ्यः
षष्ठीस्पशस्यस्पशयोःस्पशानाम्
सप्तमीस्पशेस्पशयोःस्पशेषु
सम्बोधनहे स्पशहे स्पशौहे स्पशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्पश
स्पश
spaśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्पश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चर । दूत ।
२. युद्ध । लड़ाई ।
३. पुरस्कार के लोभ से जंगली जानवरों से लड़नेवाला या इस प्रकार की लड़ाई [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्पश m. = prec. ṢaḍvBr.; Mn.; MBh.; Pañcat.
a fight, war, battle, L.
a kind of gladiator who fights with a savage animal for a reward, W. [cf. Gk. σκοπός.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1268,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्पशः [स्पश्-अच्] 1 A spy, a secret emissary or agent; स्पशे शनैर्गतवति तत्र विद्विषां Śi. 17. 20; see अपस्पश also. --2 Fight, war battle. --3 One who fights with savage animals (for reward), or the fight itself.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1153-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्पश ग्रन्थे वाधने च भ्वा० उभ० सक० सेट् । स्पशात--ते अस्पर्शीत्--अ स्पाशीत् । अस्पशिष्ट ।
स्पश पु० स्पश--अच् १ चरमात्रे २ अभिसरे (युद्धे) ३ गूढचर च अमरः “राजनीतिरपस्पशा” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5368,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्पश, ञ ग्रन्थवाधयोः । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-उभ०-सक०-सेट् ।) ञ, स्पशति स्पशते । पस्पाश । ग्रन्थस्थाने स्पर्शनं पठन्ति केचित् । इति दुर्गादासः ॥
स्पशः, पुं, (स्पशतीति । स्पश + पचाद्यच् ।) चरः । (यथा, महाभारते । १ । १४७ । २५ । “वयन्तु यदि दाहस्य बिभ्यतः पद्रवेमहि । स्पशैर्नो घातयेत् सर्व्वान् राज्यलुब्धः सुयोधनः ॥”) अभिसरः । इत्यमरः । ३ । ३ । २१३ ॥ चरो गूढपुरुषः । अभिसरो युद्धम् । प्राणनिरपेक्षो यो द्रव्यार्थं व्याडं हस्तिनं वा योधयति सोऽभि- सरः । इत्येके । इमौ द्वौ स्पशौ । इति भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-458-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्पशम्स्पश (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: स्पश् + अच्)
अन्य सम्भावना: स्पश (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्पश् + अच् | स्पश (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्पश् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्पशम् 📚 ➤ भेदिया, गुप्तचर
संस्कृत: चारपुरुषः, अभिमरः · पर्याय: यथार्हवर्ण, प्रणिधि, अपसर्प, चर, चार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्पश 📚चर । दूत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
स्पश
गुप्तचर (२.८.१३) — यथार्हवर्ण, प्रणिधि, अपसर्प, चर, गूढपुरुष

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • स्पशम्: स्पश् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬