🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:07:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्फलम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्फलम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्फलम्

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: सञ्चलने

अंग्रेज़ी: to throb, to pulse, to move, to palpitate

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्फल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. स्फल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्फल् + अच्
  3. स्फल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्फल् + अच्
  4. स्फल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्फल् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — स्फल् (तुदादिगण) · अर्थ: (सञ्चलने)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअस्फलत् / अस्फलद्अस्फलताम्अस्फलन्
मध्यमअस्फलःअस्फलतम्अस्फलत
उत्तमअस्फलम्अस्फलावअस्फलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: स्फलति · लिट्: पस्फाल · लुट्: स्फलिता · लृट्: स्फलिष्यति · लोट्: स्फलतात् · लङ्: अस्फलत् · विधिलिङ्: स्फलेत् · आशीर्लिङ्: स्फल्यात् · लुङ्: अस्फलीत् · लृङ्: अस्फलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: स्फलन · ण्वुल्: स्फालकः · तृच्: स्फलिता · ण्यत्: स्फाल्यः · तव्य: स्फलितव्यः · अनीयर्: स्फलनीयः · क्त: स्फलितः · क्तवतु: स्फलितवान् · शतृ: स्फलन् · स्य-शतृ: स्फलिष्यन् · क्त्वा: स्फलित्वा · ल्यप्: प्रस्फल्य · तुमुन्: स्फलितुम् · णमुल्: स्फालम् · घञ्: स्फालः · क्तिन्: स्फल्ति · क्वसु: पस्फल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्फल्
स्फल्
sphal
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्फल् (v.l. for √ स्फुल्, and occurring only with prep. cf. √ स्खल्) cl. 1. P. स्फलति, to quiver, shake, vibrate, burst, break &c.: Caus. स्फालयति See आ-√ स्फल्.
स्फल् [cf. Gk. σϕάλλω; Lat. fallo; Lith. pùlti; Germ. fallen; Eng. fall.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1270,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्फलम्स्फल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: स्फल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्फल् + अच् | स्फल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्फल् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्फलम् 📚 ➤ to throb, to pulse, to move, to palpitate (अंग्रेज़ी कोश)
संस्कृत: सञ्चलने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्फल् 📚(v.l. for √ स्फुल्, and occurring only with prep. cf. √ स्खल्) cl. 1. …🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें