🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:37:30 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्रोतस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्रोतसः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्रोतसः

अर्थ: सरिता, धारा, प्रवाह, जलप्रवाह

संस्कृत: अकृत्रिमजलवाहनम्, इन्द्रियम्, निम्नगारयः · पर्याय: अम्बुसरण, स्वतस्

व्युत्पत्ति: स्रु + तसि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्रोतस् (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  2. स्रोतस् (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्रोतस् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्रोतःस्रोतसीस्रोतांसि
द्वितीयास्रोतःस्रोतसीस्रोतांसि
तृतीयास्रोतसास्रोतोभ्याम्स्रोतोभिः
चतुर्थीस्रोतसेस्रोतोभ्याम्स्रोतोभ्यः
पञ्चमीस्रोतसःस्रोतोभ्याम्स्रोतोभ्यः
षष्ठीस्रोतसःस्रोतसोःस्रोतसाम्
सप्तमीस्रोतसिस्रोतसोःस्रोतस्सु / स्रोतःसु
सम्बोधनहे स्रोतःहे स्रोतसीहे स्रोतांसि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्रोतस्
स्रोतस्
srotas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
स्वाभाविक जल-प्रवाह (1.10.11) अम्बुसरण
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोतस् n. the current or bed of a river, a river, stream, torrent, RV. &c. &c.
water, Naigh. i, 12
rush, violent motion or onset of (comp.), Kāv.; Pur.; Sarvad.
the course or current of nutriment in the body, channel or course for conveying food (see ऊर्ध्व- and तिर्यक्-स्र्˚)
an aperture in the human or animal body (reckoned to be 9 in men and 11 in women), Suśr.
the spout of a jar, Suśr.
an organ of sense, ŚvetUp.; R. &c.
lineage, pedigree (?), MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1274,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोतस् n. [स्रु-तसि] 1 (a) A stream, current, flow or course of water; पुरा यत्र स्रोतः पुलिनमधुना तत्र सरितां U. 2. 27, Ms. 3. 163. (b) A torrent, rapid stream; नदत्याकाशगंगायाः स्रोतस्युद्दामदिग्गजे R. 1. 78; स्रोतसेवोह्यमानस्य प्रतीपतरणं हि तत् V. 2. 5. --2 A stream, river (in general); [] स्रोतसामस्मि जाह्नवी Bg. 10. 31. --3 A wave. --4 Water. --5 The canal of nutriment in the body. --6 An organ of sense; निगृह्य सर्वस्रोतांसि Rām. --7 The trunk of an elephant. --Comp. --अंजनं (स्रोतोंजनं) antimony. --ईशः the ocean. --रंध्रं an aperture of the proboscis or trunk of an elephant, a nostril; स्रोतोंरध्रध्वनितसुभगं दांतीभिः पीयमानः Me. 42 (see Malli. thereon); (written श्रोतोरंध्र also q. v.). --वह् f., --वहा a river; स्रोतोवहां पथि निकामजलामतीत्य जातः सखे प्रणयवान् मृगतृष्णिकायां Ś. 6. 15; 2. 17; कार्या सैकतलीनहंसमिथुना स्रोतोवहा मालिनी 6. 16; R. 6. 52.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1158-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोतस् न० स्रु--तसि । १ वेगेन स्वतो जलनिःसरणे अमरः । २ रेतसि च ऊर्द्ध्वस्रोताः । ३ देहस्थच्छिद्रे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5375,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्रोतसःस्रोतस् (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: स्रोतस् (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्रोतसः 📚 ➤ सरिता, धारा, प्रवाह, जलप्रवाह
संस्कृत: अकृत्रिमजलवाहनम्, इन्द्रियम्, निम्नगारयः · पर्याय: अम्बुसरण, स्वतस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्रोतस् 📚n. the current or bed of a river, a river, stream, torrent, RV. &c. &c🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
स्रोतस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬