🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:57:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्वाना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्वानाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्वानाः

अर्थ: ध्वनि, कोलाहल

संस्कृत: शब्दः · पर्याय: शब्द, निनाद, निनद, ध्वनि, ध्वान

व्युत्पत्ति: स्वन् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्वान (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. स्वान (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्वान (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्वानःस्वानौस्वानाः
द्वितीयास्वानम्स्वानौस्वानान्
तृतीयास्वानेनस्वानाभ्याम्स्वानैः
चतुर्थीस्वानायस्वानाभ्याम्स्वानेभ्यः
पञ्चमीस्वानात् / स्वानाद्स्वानाभ्याम्स्वानेभ्यः
षष्ठीस्वानस्यस्वानयोःस्वानानाम्
सप्तमीस्वानेस्वानयोःस्वानेषु
सम्बोधनहे स्वानहे स्वानौहे स्वानाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्वान
स्वान
svāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वान १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] शब्द । आवाज । घड़घड़ाहट ।
स्वान २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ श्वान] दे॰ श्वान । उ॰—खर स्वान सुअर सृगाल मुख गन बेष अगनिन को गनें । बहु जिनस प्रेत पिसाच जोगि जमात बरनत नहिं बनें ।—मानस, १ ।९३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वान m. (cf. √ 3. सु, p. 1219) sounding, making a noise, rattling (as a chariot), panting (as a horse), RV.
स्वान m. sound, noise, rattle, ib.
twang (of a bowstring), Śiś.
N. of one of the seven guardians of Soma, VS.
स्वान . See √ 3. सु, and p. 1280, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1280,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वानः, पुं, (स्वननमिति । स्वन् शब्दे + “स्वन- हसोर्वा ।” ३ । ३ । ६२ । इति घञ् ।) शब्दः । इत्यमरः । १ । ७ । २४ ॥ (यथा, माघे । ४ । ५७ । “या बिभर्त्ति कलवल्लकी गुण- स्वानमानमतिकालिमालया । नात्र कान्तमुपगीतया तथा स्वानमानमति कालिमालया ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-491-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्वानाःस्वान (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚 (व्युत्पत्ति: स्वन् + घञ्)
अन्य सम्भावना: स्वान (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्वानाः 📚 ➤ ध्वनि, कोलाहल
संस्कृत: शब्दः · पर्याय: शब्द, निनाद, निनद, ध्वनि, ध्वान

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्वान 📚शब्द । आवाज । घड़घड़ाहट🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
स्वान
ध्वनि के और नाम (१.६.२५) — निर्घोष, निर्ह्राद, नाद, निस्वान, निस्वन, आरव, आराव, संराव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • स्वान = सू + आन कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • स्वानाः: स्वन् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें