🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:37:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हतकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हतकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हतकः

अर्थ: दु्ःखी, दुःशील, दुर्वृत्त नीच, दुष्ट(प्राय, समास के अन्त में प्रयुक्त)

व्युत्पत्ति: हत + कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हतक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हतक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहतकःहतकौहतकाः
द्वितीयाहतकम्हतकौहतकान्
तृतीयाहतकेनहतकाभ्याम्हतकैः
चतुर्थीहतकायहतकाभ्याम्हतकेभ्यः
पञ्चमीहतकात् / हतकाद्हतकाभ्याम्हतकेभ्यः
षष्ठीहतकस्यहतकयोःहतकानाम्
सप्तमीहतकेहतकयोःहतकेषु
सम्बोधनहे हतकहे हतकौहे हतकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हतक
हतक
hataka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हतक १ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰ हतक (= फाड़ना)]
१. हेठी । बेइज्जती । अप्रतिष्ठा । उ॰—अपने प्यार की इस हतक पर गंगा झल्ला उठी ।—आधा गाँव, पृ॰ ११ ।
२. ढिठाई । धृष्टता । बेअदबी । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । यौ॰—हतक इज्जत । हतक इज्जती ।
हतक २ वि॰ [सं॰]
१. दुःशील । दुर्वृत्त । पापात्मा । उ॰—मै जानी ही मिलन तै मिटिहै तन संताप । अब सजनी दूनौ चढयौ हतक मनोजहि दाप ।—स॰ सप्तक, पृ॰ १४४ ।
२. जिसे चोट पहुँचाई गई हो ।
३. दीन दुःखी । दुर्दैवग्रस्त । पीड़ित [को॰] ।
हतक ३ संज्ञा पुं॰ कायर या नीच, भीरु व्यक्ति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हतक mf(इका)n. struck, hit, afflicted by (ifc.; see दैव-)
cursed, wretched, miserable (ifc., e.g. चाणक्य-ह्˚, ‘the wretched Cāṇakya’), Mṛcch.; Mudr. &c.
हतक m. a low person, coward, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1287,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हतक a. [हत इव नष्टप्रायत्वात् कन्] Miserable, ill-bred, wretched, low, vile; (mostly at the end of comp.), न खलु विदितास्ते तत्र निवसंतश्चाणक्यहतकेन Mu. 2; दूषिताः स्थ परिभूताः स्थ रामहतकेन U. 1. --कः A low person, coward.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1165-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हतक त्रि० हत इव नष्टप्रायत्वात् कन् । नष्टप्राये (मडा) ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5415,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हतकः, पुं, (हत इव । कन् ।) नीचलोकः । इति केचित् ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । ६ । ३९५ । “देव अजातशत्रो अद्यापि दुर्य्योधनहतकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-502-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हतक" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हतकःहतक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हतकः 📚 ➤ दु्ःखी, दुःशील, दुर्वृत्त नीच, दुष्ट(प्राय, समास के अन्त में प्रयुक्त)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हतक 📚हेठी । बेइज्जती । अप्रतिष्ठा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • हतकः: हत + कन् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें