🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:47:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हरिफ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ह-+रिफ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रिफ

अर्थ: बोलना, युद्ध करना, निंदा करना, देना, दान देना

संस्कृत: कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु

अंग्रेज़ी: to speak, to boast, to fight, to insult, to give

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रिफ् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रिफ् (तुदादिगण) · अर्थ: बोलना, युद्ध करना, निंदा करना, देना, दान देना (कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरिफतात् / रिफताद् / रिफतुरिफताम्रिफन्तु
मध्यमरिफ / रिफतात् / रिफताद्रिफतम्रिफत
उत्तमरिफाणिरिफावरिफाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रिफति · लिट्: रिरेफ · लुट्: रेफिता · लृट्: रेफिष्यति · लोट्: रिफतात् · लङ्: अरिफत् · विधिलिङ्: रिफेत् · आशीर्लिङ्: रिफ्यात् · लुङ्: अरेफीत् · लृङ्: अरेफिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रेफण · ण्वुल्: रेफकः · तृच्: रेफिता · ण्यत्: रेफ्यः · तव्य: रेफितव्यः · अनीयर्: रेफणीयः · क्त: रिफितः · क्तवतु: रिफितवान् · शतृ: रिफन् · स्य-शतृ: रेफिष्यन् · क्त्वा: रिफित्वा · ल्यप्: प्ररिफ्य · तुमुन्: रेफितुम् · णमुल्: रेफम् · घञ्: रेफः · क्तिन्: रिप्ति · क्वसु: रिरिफ्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रिफ्
रिफ्
riph
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रिफ् cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 23) रिफति (p. -रेफत्, ŚāṅkhBr.; pf. रिरेफ &c. Gr.; ind.p. रेफित्वा, Pāṇ. i, 2, 23, Sch.), to snarl, AV.; (only L.) to speak or boast (कथने or कत्थने); to blame; to fight; to give; to hurt, kill (cf. √ रिम्फ्) : Pass. रिफ्यते, to be murmured or spoken in a guttural or burring manner (like the letter र्); to have or take the pronunciation of the letter र्, ĀśvŚr. (cf. रेफ).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (880,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रिफ् {c6c} P. (रिफति, रिफित) 1 To utter a rough grating sound. --2 To revile, blame. --3 To speak, say. --4 To boast. --5 To give. --6 To fight. --7 To hurt, kill.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0913-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ह-रिफसमास: ह + रिफ् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: रिफ् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हरिफ 📚ह 📚रिफ् ➤ ह (बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इस…) + रिफ् (बोलना, युद्ध करना, निंदा करना, देना, दान देना)
संस्कृत: कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रिफ् 📚cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 23) रिफति (p. -रेफत्, ŚāṅkhBr.; pf. रिरेफ &…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • हरिफ = ह + रिफ तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें