🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:22:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हवा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हवाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हवाः

अर्थ: आहुति, यज्ञ

संस्कृत: आह्वानम्, आज्ञा, यज्ञः · पर्याय: हूति, आकारणा, आह्वान, क्रन्दन

व्युत्पत्ति: हु + अ, ह्वे + अप्, संप्र . , पृषो.वा (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. हवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: हु + अच्
  3. हव (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. हवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: हु + अच्
  5. हवा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: हु + अच्
  6. हवा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: हु + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहवःहवौहवाः
द्वितीयाहवम्हवौहवान्
तृतीयाहवेनहवाभ्याम्हवैः
चतुर्थीहवायहवाभ्याम्हवेभ्यः
पञ्चमीहवात् / हवाद्हवाभ्याम्हवेभ्यः
षष्ठीहवस्यहवयोःहवानाम्
सप्तमीहवेहवयोःहवेषु
सम्बोधनहे हवहे हवौहे हवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हव
हव
hava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पुकारना (3.2.8) हूति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी देवता के निमित्त अग्नि में दी हुई आहुति । बलि ।
२. अग्नि । आग ।
३. स्तुतिपूर्वक आवाहन करना (को॰) ।
४. आह्वान । पुकार (को॰) ।
५. आदेश । आज्ञा (को॰) ।
६. चुनौती (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. हव m. (fr. √ हु) an oblation, burnt offering, sacrifice, Śiś.
fire or the god of fire, L.
2. हव mfn. (fr. √ ह्वे or हू; for 1. See p. 1293, col. 2)
calling, RV.
हव m. call, invocation, ib.; AV.
direction, order, command, L.
हव &c. See p. 1293, col. 2.
हव &c. See p. 1294, cols. 1 and 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1293,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हवः [हु-अप्, ह्वे-अप संप्र˚ पृषो˚ वा] 1 An oblation, a sacrifice. --2 Invocation, prayer. --3 Calling, a call. --4 Order, command. --5 Challenge.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1167-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हव पु० हु--अप् ह्वे--अप् संप्र० पृषो० वा । १ यज्ञे २ आज्ञायां ३ होमे ४ आह्वाने च अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5422,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हवः, पुं, (हु लि होमे + अप् ।) होमः । आज्ञा । (ह्वे + “भावेऽनुपसर्गस्व ।” ३ । ३ । ७५ । इति अप् सम्प्रसारणञ्च ।) आह्वानम् । अध्वरः । इत्यमरः । ३ । २ । ८ ॥
हव ङ्गः, पुं, कांस्यपात्रे दधिमिश्रितान्नभक्षणम् । इति केचित् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-525-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हवाःहव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚 (व्युत्पत्ति: हु + अच्)
अन्य सम्भावना: हवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: हु + अच् | हव (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हवाः 📚 ➤ आहुति, यज्ञ
संस्कृत: आह्वानम्, आज्ञा, यज्ञः · पर्याय: हूति, आकारणा, आह्वान, क्रन्दन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हव 📚किसी देवता के निमित्त अग्नि में दी हुई आहुति । बलि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हवाः: हु + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें