🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:10:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हानः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हानः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हानः

अर्थ: जाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

व्युत्पत्ति: हा + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हान (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: हा + क्त
  2. हन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. हन् (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — हान (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहानःहानौहानाः
द्वितीयाहानम्हानौहानान्
तृतीयाहानेनहानाभ्याम्हानैः
चतुर्थीहानायहानाभ्याम्हानेभ्यः
पञ्चमीहानात् / हानाद्हानाभ्याम्हानेभ्यः
षष्ठीहानस्यहानयोःहानानाम्
सप्तमीहानेहानयोःहानेषु
सम्बोधनहे हानहे हानौहे हानाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — हा (जुहोत्यादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजिहीतेजिहातेजिहते
मध्यमजिहीषेजिहाथेजिहीध्वे
उत्तमजिहेजिहीवहेजिहीमहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): जिहीते · लिट् (आत्मने.): जहे · लुट् (आत्मने.): हाता · लृट् (आत्मने.): हास्यते · लोट् (आत्मने.): जिहीताम् · लङ् (आत्मने.): अजिहीत · विधिलिङ् (आत्मने.): जिहीत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): हासीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अहास्त · लृङ् (आत्मने.): अहास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: हान · ण्वुल्: हायकः · तृच्: हाता · यत्: हेयः · तव्य: हातव्यः · अनीयर्: हानीयः · क्त: हानः · क्तवतु: हानवान् · शानच्: जिहानः · क्त्वा: हात्वा · ल्यप्: प्रहाय · तुमुन्: हातुम् · णमुल्: हायम् · घञ्: हायः · क्तिन्: हाति · क्वसु: जहिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हान
हान
hāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हान पु १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ हानी] दे॰ हानि । उ॰—जरा मरन वा घर नहीं, नहीं लाभ नहिं हान । —धरम॰, पृ॰ ७९ ।
हान २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. त्यागने की क्रिया । परित्याग । त्याग ।
२. विफलता । वैफल्य ।
३. अपसर्पण । अफयान ।
४. कमी । अभाव ।
५. समाप्ति । विराम ।
६. शौर्य । शक्ति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. हान mfn. gone or departed &c. (in संहान, ‘risen’), VS.
2. हान n. the act of abandoning, relinquishing, giving up, escaping, getting rid of Gaut.; Śaṃk.; Sarvad.
want, lack, Kap.
cessation, ib.; Bhartṛ. (v.l.)
हान , हानि &c. See p. 1296, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1296,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हानं 1 Leaving, abandoning, loss, failure. --2 Escaping. --3 Prowess, power.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1169-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हान न० हा--भावे क्त । परित्यागे “हिमहानकृता न कृता क्वचन” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5424,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हानं, क्ली, (हा + क्तः ।) त्यागः । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-531-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हानःहान (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: हा + क्त 📚
अन्य सम्भावना: हन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | हन् (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हानः 📚 ➤ जाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हान 📚पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'हानि'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हानः: हा + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें