🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:43:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हावः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हावः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हावः

अर्थ: ह्वे भावे घञ् नि.संप्र . , हुकरणे घञ् वा

संस्कृत: स्त्रीणाम् श्रृङ्गारभावजाः क्रिया · पर्याय: विलास, बिब्बोक, विभ्रम, ललित, हेला

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हाव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हाव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहावःहावौहावाः
द्वितीयाहावम्हावौहावान्
तृतीयाहावेनहावाभ्याम्हावैः
चतुर्थीहावायहावाभ्याम्हावेभ्यः
पञ्चमीहावात् / हावाद्हावाभ्याम्हावेभ्यः
षष्ठीहावस्यहावयोःहावानाम्
सप्तमीहावेहावयोःहावेषु
सम्बोधनहे हावहे हावौहे हावाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हाव
हाव
hāva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्त्रियों की शृंगार-भाव से उत्पन्न क्रियाएँ — विलास, बिब्बोक, विभ्रम, (1.7.33)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हाव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पास बुलाने की क्रिया या भाव । पुकार । बुलाहट ।
२. संयोग या श्रृंगार के समय में नायिका की प्रेमभाव- जनित स्वाभाविक चेष्टाएँ जो पुरुष को आकर्षित करती हैं । विशेष—साहित्य में ग्यारह हाव गिनाए गए हैं—लीला, विलास, विच्छित्ति, विभ्रम, किलकिंचित, मोट्टायित, विव्वोक, विहृत, कुट्टमित, ललित और हेला । भाव विधान में 'हाव' अनुभाव के ही अंतर्गत है । यौ॰—हावभाव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हाव m. calling, alluring, dalliance, blandishment (collective N. of ten coquettish gestures of women, beginning with लीला, q.v.), MBh.; Kāv. &c.
हाव &c. See p. 1294, cols. 1 and 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1294,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हावः [ह्वे --भावे घञ् नि˚ संप्र˚, हु-करणे घञ् वा] 1 A call, calling. --2 Any feminine coquettish1 gesture [] calculated to excite amorous sensations, dalliance (of love), blandishments; हावहारि हसितं वचनानां कौशलं दृशि विकारविशेषाः Śi. 10. 13; जगुः सरागं ननृतुः सहावं Bk. 3. 43; हाव is thus defined by उज्ज्वलमणिःग्रीवारेचकसंयुक्तो भ्रूनेत्रादिविकासकृत् । भावादीषत्प्रकाशो यः स हाव इति कथ्यते ॥ see S. D. 127 also. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1170-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हाव पु० ह्वे--भावे घञ् नि० सम्प्र० हु--करणे घञ् । १ आह्वाने २ स्त्रीणां शृङ्गारभावजे चेष्टाभेदे च अमरः । “युवा- नोऽनेन हूयन्ते नारीभिर्मदनानले । अतो निरुच्यते हावस्ते विलासादयो मताः” भरतधृतवाक्यम् । “ग्रीवा- रेचकसंयुक्तो भ्रूनेत्रादिविकाशकृत् । भावादीषत्प्रकाशो यः स हाव इति कथ्यते” उज्वलमणिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5424,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हावः, पुं, (ह्वे + घञ् ।) आह्वानम् । इति जटा- धरः ॥ स्त्रीणां शृङ्गारभावजाः क्रियाः । यथा, “स्त्रीणां विलासविव्वोकविभ्रमा ललितं तथा । हेला लीलेत्यमी हावाः क्रियाः शृङ्गार- भावजाः ॥” इत्यमरः । १ । ७ । ३१ ॥ स्त्रीणां विलासादयः शृङ्गारभावजाः क्रियाः हावशब्देनोच्यन्ते । क्रियाः चेष्टाः । शृङ्गार- भावो रतिः तत्र जाताः शृङ्गारभावजाः । हूयन्ते रागिणोऽत्र हावः हुलि होमेऽदने आधारे घञ् । हूयन्ते रागिनः कामाग्नावने- नेति करणे वा घञ् । यदुक्तम् । “युवानोऽनेन हूयन्ते नारीभिर्म्मदनानले । अतो निरुच्यते हावस्ते विलासादयो मताः ॥” इति । हा कष्टं वयति शोषयतीति वै शोषे इत्यस्मात् डे वा । यदाह भरतः । “अलङ्काराश्च नाट्यज्ञैर्ज्ञेया भावरसाश्रयाः । यौवनेष्वधिकः स्त्रीणां विकारा वक्त्रगात्रजाः ॥” तथा । “लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रमः किल- किञ्चितम् । मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितं तथा । विकृतञ्चेति मन्तव्या दश स्त्रीणां स्वभावजाः ॥” इत्यमरभरतौ ॥ * ॥ तल्लक्षणं यथा, -- “ग्रीवारेचकसंयुक्तो भ्रूनेत्रादिविकाशकृत् । भावादीषत्प्रकाशो यः स हाव इति कथ्यते ॥” इत्युज्ज्वलनीलमणिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-533-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हावःहाव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हावः 📚 ➤ ह्वे भावे घञ् नि.संप्र . , हुकरणे घञ् वा
संस्कृत: स्त्रीणाम् श्रृङ्गारभावजाः क्रिया · पर्याय: विलास, बिब्बोक, विभ्रम, ललित, हेला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हाव 📚पास बुलाने की क्रिया या भाव । पुकार । बुलाहट🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हाव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें