🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:53:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हीनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हीनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हीनः

अर्थ: छोड़ा हुआ, परित्यक्त, त्यागा हुआ

संस्कृत: पर्याय: त्यक्त, विधुत, समुज्झित, धूत, उत्सृष्ट

व्युत्पत्ति: हा +क्त, तस्य नः ईत्वम् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हीन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हीन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहीनःहीनौहीनाः
द्वितीयाहीनम्हीनौहीनान्
तृतीयाहीनेनहीनाभ्याम्हीनैः
चतुर्थीहीनायहीनाभ्याम्हीनेभ्यः
पञ्चमीहीनात् / हीनाद्हीनाभ्याम्हीनेभ्यः
षष्ठीहीनस्यहीनयोःहीनानाम्
सप्तमीहीनेहीनयोःहीनेषु
सम्बोधनहे हीनहे हीनौहे हीनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हीन
हीन
hīna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हीन १ वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ हीना]
१. परित्यक्त । छोड़ा हुआ ।
२. रहित । जिसमें न हो । शून्य । वंचित । खाली । विना । बगैर । जैसे,—शक्तिहीन, गुणहीन, धनहीन, बलहीन, श्रीहीन ।
२. निम्न कोटि का । नीचे दर्जे का । निकृष्ट । घटिया । जैसे—हीन जाति ।
३. ओछा । नीच । बुरा । असत् । खराब । कुत्सित । जैसे,—हीन कर्म । उ॰—चंपक कुसुम कहा सरि पावै । बरनौ हीन बास बुरि आवै ।— नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ १२२ ।
४. अनुपयुक्त । तुच्छ । नाचीज । जिसमें कुछ भी महत्व न हो ।
५. सुख समृद्धि रहित । दीन । जैसे,—हीन दशा ।
६. पथभ्रष्ट । भटका हुआ । साथ या रास्ते से अलग जा पड़ा हुआ । जैसे—पथहीन ।
७. अल्प । कम । थोड़ा ।
८. दीन । नम्र । उ॰—रहै जो पिय के आयसु औ वरतै होइ हीन । सोई चाँद अस निरमल जनम न होई मलीन ।—जायसी (शब्द॰) । ९ (वाद में) पराजित या हारा हुआ (को॰) ।
१०. दोषयुक्त । सदोष ।
हीन २ संज्ञा पुं॰
१. प्रमाण के अयोग्य साक्षी । बुरा गवाह ।
हीन ३ संज्ञा पुं॰ [अ॰] काल । ससय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हीन mfn. left, abandoned, forsaken, RV.
left behind, excluded or shut out from, lower or weaker than, inferior to (abl.), Mn.; MBh. &c.
left out, wanting, omitted, MBh.
defeated or worsted (in a lawsuit), Yājñ.
deficient, defective, faulty, insufficient, short, incomplete, poor, little, low, vile, bad, base, mean, ŚBr. &c. &c.
bereft or deprived of, free from, devoid or destitute of, without (instr., abl., loc., acc., or comp.; प्राणैर् हीनः, ‘bereft of breath or life’; मन्त्राद् or मन्त्रतो ह्˚, ‘devoid of sacred knowledge’), MuṇḍUp.; KātyŚr.; Mn.; MBh. &c.
lost or strayed from (a caravan), Pāṇ. i, 4, 23, Kāś.
brought low, broken down in circumstances, ŚrS.
हीन m. a faulty or defective witness (of five kinds, viz. अन्य-वादिन्, क्रिया-द्वेषिन्, नोपस्थायिन्, निर्-उत्तर, आहूत-प्रपलायिन्), Yājñ., Sch.
subtraction (= = व्यवकलन), MW.
Mesua Ferrea, L.
हीन (अम्), n. deficiency, want, absence (वेला-हीने ‘before the right time’, ‘unseasonably’), VarBṛS.; Yājñ.
हीन &c. See p. 1296, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1296,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हीन p. p. [हा-क्त तस्य नः ईत्वम्] 1 Left, abandoned, forsaken &c. --2 Destitute or deprived of, bereft of, without; (with instr. or in comp.); गुणैर्हीना न शोभंते निगैधा इव किंशुकाः Subhāṣ.; so द्रव्य˚, मति˚, उत्साह˚ &c. --3 Excluded, shut out from (with abl.). --4 Decayed, wasted. --5 Deficient, defective; हीनातिरिक्तगावो वा तमप्यपनयेत्ततः Ms. 3. 242. --6 Subtracted. --7 Less, lower; Ms. 2. 194. --8 Low, base, mean, vile. --नः 1 A defective witness. --2 A faulty respondent; (Nārada enumerates five kinds: --अन्यवादी क्रियाद्वेषी नोपस्थायी निरुत्तरः । आहूतप्रपलायी च हीनः पंचविधः स्मृतः). --3 Subtraction. --Comp. --अंग a. deficient in a limb, crippled, maimed, defective; Ms. 4. 141; Pt. 5. 95; Y. 1. 222. --(गी) a small ant. --कर्मन् a. neglecting the customary religious rites. --कुल, --ज a. base-born, of low family. --क्रतु a. one who neglects his sacrifice. --जाति a. {1} of a low caste. {2} excommunicated, outcaste, degraded. --योनिः f. low birth or origin. --वर्ण a. {1} of low caste. {2} of inferior rank. --वादः a defective statement, contradictory evidence, prevarication. --वादिन् a. {1} making a defective statement. {2} prevaricating. {3} dumb, speechless. {4} cast in law, defeated. --सख्यं associating with low persons. --सेवा attendance on base persons.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1173-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हीन त्रि० पर० हा--क्त तस्य नः ईत्त्वम् । १ ऊने २ निन्द्ये अमरः । ३ अधमे त्रि० । व्यवहारे ४ प्रतिवाद्रिभेदे पु० जटा० “अन्यवादी क्रियाद्वेषी नोपस्थायी निरुत्तरः । आहूतप्रपलायी च हीनः पञ्चविधः स्मृतः” नारदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5431,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हीनः, त्रि, (ओ हा क लि त्यागे + क्तः । “ओदि- तश्च ।” ८ । २ । ४५ । इति नत्त्वम् । “घुमा- स्थागापाजहातीति ।” ६ । ४ । ६६ । इति ईत्वम् ।) ऊनः । (यथा, रघुः । १ । ७० “तया हीनं विधातर्मां कथं पश्यन्न दूयसे । सिक्तं स्वयमिव स्नेहाद् बन्ध्यमाश्रमपादपम् ॥”) गर्ह्यः । इत्यमरः । ३ । ३ । १२७ ॥ अधमः । इति जटाधरः ॥ (यथा, मनौ । ३ । १०७ । “आसनावसथौ शय्यामनुव्रज्यामुपासनम् । उत्तमेषूत्तमं कुर्य्यात् हीने हीनं समे समम् ॥”) प्रतिवादिविशेषः । स च पञ्चविधः । यथा, नारदः । “अन्यवादी क्रियाद्वेषी नोपस्थायी निरुत्तरः । आहूतप्रपलायी च हीनः पञ्चविधः स्मृतः ॥” इति व्यवहारतत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-542-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हीन" आता है (28)
अप उलटा । विरुद्ध । बुरा । हीन । अधिक । विशेष—यह उपसर्ग जिस शब्द के पहले …रहित बिना । बगैर । हीन । जैसे,—(क) आपकी बातें प्रायः अर्थरहित हुआ करती हैं …परिहीण अत्यंत हीन । सब प्रकार से हीन । दीन हीन । दुखी और दरिद्र । फटेहालवालाहीनक रहित । हीनअपस्पर्श हीन । चेतनाशून्यविसंज्ञित हीनखराब बुरा । निकृष्ट । हीन । अच्छा का उलटा । जो बहुत दुरवस्था में हों । दुर्…गरीब नम्र । दीन । हीनकागरी पु वि॰ तुच्छ । हीनगत गया हुआ । बीता हुआ । जैसे—गत मास, गत दिन, गत वर्ष । विशेष—समस्त पद के …चमर सुरा गायक्षित नष्ट । ध्वस्तवाच्य कहने योग्य । जो कथन में आवेअवस्तु जो कोई वस्तु न हो । शून्यकनिष्ठ बहुत छोटा । अत्यंत लघु । सबसे छोटा । जैसे,—कनिष्ठ भाईवंचित धोखे में आया हुआ । जो ठगा गया होअवरोहित गिरनेवालाऊनक न्यून । कमवियुत वियुक्त । अलगकनिष्ठा बहुत छोटी । सबसे छोटी । जैसे, कनिष्ठा भगिनीनिर्भग्न टूटा फूटालटा † वि॰यवीयान् सब से छोटा । लघुतम । कनिष्ठतमविक्षित नीचे गिरा हुआऊना कम । थोड़ा । छोटापोच तुच्छ । क्षुद्र । बुरा । निष्कृष्ट । नीचअस्तंगत अस्त को प्राप्त । नष्टनिभरोसी पु † वि॰

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हीनःहीन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हीनः 📚 ➤ छोड़ा हुआ, परित्यक्त, त्यागा हुआ
संस्कृत: पर्याय: त्यक्त, विधुत, समुज्झित, धूत, उत्सृष्ट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हीन 📚परित्यक्त । छोड़ा हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हीन
छोड़ा हुआ (३.१.१०६) — त्यक्त, विधुत, समुज्झित, धूत, उत्सृष्ट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हीनः: हा +क्त, तस्य नः ईत्वम् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें